بریکس به سوی معماری جدید مالی؛ از کریدور مالی تا ارزهای دیجیتال

به نقل از ایسنا، در این راستا، عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در سفر اخیر خود به هند که شامل نشست‌هایی در ارتباط با بریکس بود، بر اهمیت تبدیل همکاری‌های مالی به اقدامات عملی، تقویت انتقال‌های مالی فرامرزی و بهره‌برداری از ظرفیت‌های مالی نوین تأکید کرد. علاوه بر این، ایران پیشنهاداتی از جمله برگزاری دوره‌ای «اکسپو بریکس» و ایجاد سازوکارهای مالی مستقل را مطرح کرده است.

بریکس به‌عنوان یک سازوکار صرفاً سیاسی برای همکاری میان کشورهای در حال توسعه، در سال‌های اخیر کوشیده است تا همکاری‌های خود را به عرصه‌های مالی، بانکی و پرداخت‌ها گسترش دهد. پیوستن ایران به این گروه از سال ۲۰۲۴ فرصتی را فراهم کرده تا تهران در کنار فعالیت‌های تجاری، به طراحی و توسعه سازوکارهای جدید مالی و پولی این مجموعه نقش داشته باشد.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر به چشم می‌آید که در نظر بگیریم هند در سال ۲۰۲۶ ریاست دوره‌ای بریکس را به عهده خواهد داشت و بحث‌هایی در مورد اتصال سیستم‌های پرداخت سریع و حتی ایجاد تعامل میان ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی اعضا در حال شکل‌گیری است. رئیس بانک مرکزی هند به تازگی اذعان کرده که کشورهای عضو در حال گفتگو درباره اتصال سیستم‌های پرداخت سریع و ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی (CBDC) هستند؛ هدف اصلی این طرح، کاهش هزینه و زمان پرداخت‌های فرامرزی عنوان شده است.

کریدور مالی؛ حلقه مفقوده تجارت بریکس

یکی از چالش‌های اصلی در افزایش تجارت میان کشورهای عضو بریکس، همچنان نحوه انتقال وجوه و تسویه معاملات باقی مانده است. رشد تجارتی که بدون یک زیرساخت مالی کارآمد باشد، به این معناست که صادرکنندگان و واردکنندگان همچنان باید به شبکه‌های بانکی و ارزهای واسط وابسته بمانند.

در اسناد بریکس، طی سال‌های اخیر بر اهمیت استفاده از ارزهای ملی و تقویت شبکه بانک‌های کارگزار میان اعضا تأکید شده است. در بیانیه کازان، اعضا علاوه بر استقبال از مبادلات با استفاده از ارزهای ملی، به بررسی امکان ایجاد زیرساخت مستقل تسویه و سپرده‌گذاری که به نام BRICS Clear شناخته می‌شود، پرداخته‌اند؛ اقدامی که در صورت تحقق می‌تواند بخشی از زیرساخت مالی مستقل مورد نیاز کشورهای عضو را فراهم آورد.

در این راستا، پیشنهاد ایران برای تقویت یک کریدور مالی مستقل در بریکس قابل ارزیابی است؛ بخصوص برای کشوری مانند ایران که به دلیل تحریم‌ها با محدودیت‌هایی در دسترسی به شبکه‌های بانکی بین‌المللی روبه‌روست.

با این حال، ضروری است که میان «کریدور مالی» و «ارز مشترک بریکس» تفاوت قائل شویم. بریکس در حال حاضر به سمت ایجاد یک پول واحد حرکت نکرده و فوکوس اصلی بر استفاده از ارزهای ملی، اتصال سیستم‌های پرداخت و ایجاد ابزارهای تسویه جایگزین قرار دارد. تحقیقات اخیر نشان می‌دهد که در تجارت میان اعضا وابستگی به دلار به‌طور تدریجی در حال کاهش است، هرچند که جایگزینی کامل دلار هنوز با موانع چالش‌برانگیزی مواجه است.

ارزهای دیجیتال؛ پول جدید یا زیرساخت جدید پرداخت؟

یکی از تحولات عمده در حوزه مالی بریکس، ورود جدی‌تر ارز دیجیتال بانک‌های مرکزی به دستور کار این گروه است. در اینجا به ارز دیجیتال، به‌ویژه رمزارزهایی مانند بیت‌کوین اشاره نمی‌شود؛ بلکه منظور ارز دیجیتال بانک مرکزی (CBDC) است که توسط بانک مرکزی هر کشور منتشر می‌شود و از منظر ماهیت با رمزارزهای غیرمتمرکز تفاوت دارد.

هند از آغاز ریاست خود بر بریکس، به پیگیری موضوع اتصال ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی پرداخته است. گزارش‌ها حاکی از آن است که بانک مرکزی هند پیشنهاد داده بررسی امکان اتصال CBDC های اعضای بریکس برای انتقال‌های فرامرزی انجام شود؛ ایده‌ای که می‌تواند در صورت تحقق، فرایند انتقال وجه میان کشورها را تسهیل کرده و وابستگی به واسطه‌های مالی را کاهش دهد.

این موضوع برای ایران نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. ایران پیش‌تر پروژه «ریال دیجیتال» را پیگیری کرده است و در نتیجه در صورت شکل‌گیری یک چارچوب مشترک میان اعضای بریکس، این امکان وجود خواهد داشت که پول دیجیتال ملی ایران به‌طور مفهومی در چنین سازوکاری گنجانده شود. البته تحقق چنین امری به توافقات فنی، حقوقی و نظارتی میان بانک‌های مرکزی نیاز خواهد داشت و نباید آن را به معنای ظهور قریب‌الوقوع «ارز دیجیتال بریکس» تلقی کرد.

در واقع، مسیر محتمل‌تر این است که کشورهای عضو، ارزهای دیجیتال ملی خود را حفظ کنند و در عوض زیرساخت‌های پرداخت و تسویه آنها به یکدیگر متصل شود؛ بدین ترتیب پول‌های ملی در یک شبکه مشترک می‌توانند با سرعت و هزینه کمتر میان کشورها جابه‌جا شوند.

در این شرایط، حضور عبدالناصر همتی در نشست‌های پولی و مالی بریکس به‌عنوان تلاشی از سوی ایران برای تبدیل عضویت در این گروه به دستاوردهای عملی ارزیابی می‌شود.

همتی در سخنرانی خود بر این نکته تأکید کرده که همکاری نزدیک‌تر میان کشورهای بریکس وقتی اثربخش خواهد بود که مذاکرات سیاسی به «ابتکارات عملی و سازوکارهای اجرایی» تبدیل شوند. او همچنین به مشارکت فعال بانک مرکزی ایران در کارگروه‌های تخصصی بریکس اشاره کرده و زمینه‌هایی همچون پرداخت‌های فرامرزی، استفاده از ارزهای ملی، فناوری‌های مالی، امنیت سایبری، هوش مصنوعی و تأمین مالی پایدار را از حوزه‌های همکاری برشمرده است.

این رویکرد با اهداف کلی بریکس نیز هم‌راستا است. در سازوکار پرداخت فرامرزی بریکس، که به اختصار BCBPI نامیده می‌شود، بر پرداخت‌های سریع‌تر، کم‌هزینه‌تر، شفاف‌تر و امن‌تر و همچنین استفاده از ارزهای ملی تأکید شده است. لازم به ذکر است که این سازوکار در حال حاضر داوطلبانه و غیرالزام‌آور است.

از این منظر، مسئله اصلی برای ایران تنها «حذف دلار» نیست؛ بلکه ایجاد مسیری است که صادرکنندگان ایرانی بتوانند کالا یا خدمات خود را به کشوری از اعضای بریکس ارائه دهند و بدون نیاز به عبور از زنجیره‌ای طولانی از بانک‌های واسط و محدودیت‌های تحریمی، وجوه خود را دریافت کنند.

اکسپو بریکس؛ پیوند تجارت با زیرساخت مالی

پیشنهاد دیگر ایران در این راستا، برگزاری دوره‌ای و چرخشی «اکسپو بریکس» است؛ رویدادی که هدف آن معرفی توانمندی‌های اقتصادی اعضا، ایجاد ارتباطی میان بنگاه‌ها و توسعه سرمایه‌گذاری‌های مشترک است.

این پیشنهاد از یک منظر دارای اهمیت ویژه‌ای است: اگر قرار باشد همکاری پولی و بانکی بریکس به افزایش تجارت منجر شود، صرف ایجاد کانال‌های پرداخت کافی نیست. لازم است تقاضا برای استفاده از این کانال‌ها نیز وجود داشته باشد.

برگزاری یک نمایشگاه و رویداد تجاری چرخشی می‌تواند حلقه ارتباطی میان سیاست‌گذاری و فعالیت واقعی بنگاه‌ها باشد. شرکت‌های ایرانی می‌توانند در چنین محیطی به‌صورت مستقیم با خریداران، سرمایه‌گذاران و شرکت‌های کشورهای عضو در تعامل باشند و از سوی دیگر، طرف‌های خارجی نیز می‌توانند با ظرفیت‌های صنعتی، معدنی، انرژی، فناوری و خدمات ایران آشنا شوند.

این موضوع به روند کلی بریکس نیز سازگار است. تجارت درون بریکس در طول دو دهه گذشته رشد قابل توجهی داشته، اما سهم آن از تجارت جهانی هنوز محدود است و کارشناسان از وجود ظرفیت‌های قابل توجهی برای افزایش تجارت، تسهیل زنجیره‌های ارزش و توسعه تجارت خدمات میان اعضا یاد کرده‌اند.

در این راستا، پیشنهاد اکسپو بریکس، پیگیری کریدور مالی مستقل، استفاده از ارزهای ملی و مشارکت در پروژه‌های پرداخت دیجیتال باید به‌عنوان اجزای یک پازل بزرگ‌تر در نظر گرفته شود؛ تلاشی برای تبدیل بریکس از یک جمع سیاسی _ اقتصادی به یک شبکه عملیاتی برای تجارت، سرمایه‌گذاری و همکاری مالی. روند این تحول البته طولانی است، اما نشست اخیر هند نشان می‌دهد که بخش پولی و بانکی بریکس بیش از پیش در حال حرکت از مرحله نظری به سمت طراحی زیرساخت‌های عملی است.

پایان پیام