زاگرس در آتش؛ فارس، کرمانشاه را پشت سر گذاشت/ ۹۵ درصد آتش‌سوزی‌ها ناشی از فعالیت‌های انسانی است
طبق گزارش ایسنا، آمارهای ارائه‌شده توسط سازمان حفاظت محیط زیست نشان‌دهنده تغییر کانون‌های آتش‌سوزی در مناطق چهارگانه کشور طی یک سال گذشته است. در حالی که در سال گذشته کرمانشاه به‌عنوان استان پیشتاز آتش‌سوزی شناخته می‌شد، امسال فارس با فاصله‌ای قابل توجه از سایر استان‌ها، عنوان اول را به خود اختصاص داده است؛ هم‌زمان منابع طبیعی اعلام کرده‌اند که ۹۵ درصد از آتش‌سوزی‌های جنگلی ناشی از فعالیت‌های انسانی است و فقدان تجهیزات و کادر آموزشی از جمله چالش‌های اصلی در مدیریت آتش‌سوزی‌ها به شمار می‌آید.
در سال ۱۴۰۴ تا مردادماه، آتش‌سوزی‌های کرمانشاه با ثبت ۵۴۱۹ هکتار، بیشترین وسعت آتش‌سوزی را به خود اختصاص داد و بعد از آن فارس با ۳۳۶۸ هکتار، لرستان با ۳۱۱۲ هکتار و خوزستان با ۱۰۰۳ هکتار در رده‌های بعدی قرار گرفتند. به ترتیب، این میزان آتش‌سوزی‌ها به نسبت ۴۰.۷، ۲۵.۳، ۲۳.۴ و ۷.۵ درصد به این چهار استان مربوط می‌شود.
اما در سال جاری، جغرافیای آتش‌سوزی تغییر کرده است؛ فارس با ۱۳۸۲ هکتار در صدر لیست قرار دارد و کهگیلویه و بویراحمد با ۱۹۰ هکتار در رتبه دوم و کرمانشاه و چهارمحال و بختیاری با ۵۱ و ۲۱ هکتار در جایگاه‌های بعدی قرار دارند. در واقع، ۸۴ درصد آتش‌سوزی‌های ثبت‌شده در مناطق چهارگانه مختص استان فارس بوده است.
طی سه ماهه نخست سال جاری نیز از ۶۲ نقطه آتش که شناسایی شده، وسعت حریق در ۱۴ منطقه و عرصه‌های سوخته به میزان ۱۳۶۶ هکتار بوده است. داده‌های ماهواره‌ای نشان می‌دهد که فارس با ۱۱۱۲ هکتار در رتبه اول، کهگیلویه و بویراحمد با ۱۹۰ هکتار در رتبه دوم و کرمانشاه و چهارمحال و بختیاری به ترتیب با ۴۳ و ۲۱ هکتار در رده‌های بعدی قرار دارند.
در میان مناطق حفاظت‌شده، «ماله گاله» فارس با ۷۵۷ هکتار، بیشترین وسعت آتش‌سوزی را از ابتدای سال تا ۱۵ تیرماه به خود اختصاص داده است. پس از آن، «ارژن و پریشان» فارس با ۴۶۴ هکتار و «کوه دیل» کهگیلویه و بویراحمد با ۱۷۲ هکتار در رده‌های بعدی قرار دارند.
زاگرس؛ در معرض بالاترین خطر
براساس ارزیابی‌های صورت‌گرفته، ایلام با احتمال ۹۸ درصد وقوع آتش‌سوزی، در وضعیت بسیار پرخطر قرار دارد. برخی مناطق کرمانشاه و لرستان نیز تحت تهدید جدی هستند و در پیش‌بینی‌های بلندمدت شش‌ماهه، لرستان و چهارمحال و بختیاری در گروه استان‌های بسیار پرخطر قرار می‌گیرند. کهگیلویه و بویراحمد، فارس و کردستان نیز به عنوان مناطق پرخطر شناخته شده‌اند.
در این رابطه، منابع طبیعی تأکید می‌کنند که از نیمه فروردین تا نیمه مهرماه، زاگرس و منطقه ایرانی-تورانی در فصل پرخطر آتش‌سوزی قرار دارند و جنگل‌های هیرکانی نیز عمدتاً از اواسط پاییز تا نیمی از زمستان با خطر آتش‌سوزی مواجه‌اند.
۹۵ درصد آتش‌سوزی‌ها انسانی است
یکی از نکات کلیدی مطرح‌شده از سوی سازمان منابع طبیعی، تأثیر قابل توجه انسان در ایجاد آتش‌سوزی است. بنا به اظهارات مهرداد اکبریان - مدیرکل دفتر حفاظت و حمایت سازمان منابع طبیعی - تقریباً ۹۵ درصد از آتش‌سوزی‌های جنگلی در ایران به‌دلیل فعالیت‌های انسانی است؛ که بخش بزرگی از این موارد عمدی و بخش زیادی نیز ناشی از بی‌احتیاطی است.
کنار گذاشتن ته‌سیگار، بطری و شیشه در طبیعت، روشن کردن آتش در مناطق جنگلی و همچنین سوزاندن بقایای کشاورزی از جمله مواردی است که می‌تواند آتش را به جنگل‌ها و مراتع بکشاند.
در نواحی جنوبی کشور، سوزاندن کاه و کلش پس از harvest محصول به‌منظور آماده‌سازی زمین برای کشت دوم، یکی از عوامل اساسی حریق به شمار می‌رود. سازمان حفاظت محیط زیست هشدار داده است که در صورت عدم تأمین مجوز وزارت جهاد کشاورزی، نیروهای یگان حفاظت می‌توانند بر اساس ماده ۳۱ قانون هوای پاک با متخلفان برخورد کنند و آن‌ها را به مراجع قضایی معرفی نمایند.
جنگل‌های ایران «خودسوزی» نمی‌کنند
برخلاف برخی دیدگاه‌ها، منابع طبیعی تصریح کرده‌اند که جنگل‌های ایران به‌صورت طبیعی خودبه‌خود آتش نمی‌گیرند. گونه‌های جنگلی کشور، به ویژه انواع پهن‌برگ، در برابر آتش مقاومتی بالا دارند و عامل اصلی آتش‌سوزی، انسان است.
اکبریان می‌گوید، صاعقه به‌عنوان عامل طبیعی اصلی آتش‌سوزی در جنگل‌های ایران شناخته می‌شود و «گرم‌باد» همچنین می‌تواند شرایط وقوع آتش را در جنگل‌های گیلان و گلستان مساعدتر کند.
۲۰ هزار ساعت آموزش؛ تشکیل گروه‌های واکنش سریع مردمی
برای کاهش تأثیرات ناشی از انسان، منابع طبیعی امسال حدود ۲۰ هزار ساعت آموزش به‌صورت مردمی و سازمانی برگزار کرده که بخش عمده این آموزش‌ها برای کشاورزان و عشایر بوده است.
علاوه بر این، گروه‌های «دهیار ـ جنگلبان» راه‌اندازی شده و برنامه‌ریزی شده است که داوطلبان محلی پس از ثبت‌نام، آموزش و تجهیز، در صورت لزوم به عنوان نیروهای واکنش سریع مردمی به عملیات بپردازند.
منابع طبیعی تصریح کرده‌اند که حضور افراد آموزش‌ندیده در عملیات اطفای حریق می‌تواند جان آنان را به خطر بیندازد و علاقمندان به طبیعت باید پیش از ورود به عملیات واقعی، مراحل آموزشی و تجهیز را سپری کنند.
۳۰ میلیارد تومان برای تجهیزات کل کشور؛ نیازها چندین برابر است
یکی از چالش‌های جدی در زمینه اطفای حریق، کمبود اعتبار و تجهیزات است. اعتبار اختصاص‌یافته به منابع طبیعی برای خرید تجهیزات اطفای حریق در کل کشور در سال گذشته حدود ۳۰ میلیارد تومان گزارش شده است، در حالی که تنها تجهیز ۱۰۰ نیروی مردمی در ناحیه «کوهمره سرخی» فارس به حدود ۱۴ میلیارد تومان اعتبار نیاز خواهد داشت.
با وجود محدودیت منابع، اقدامات جدیدی صورت گرفته است؛ از جمله طراحی آتش‌کوب دومنظوره سبک، توزیع هزاران آتش‌کوب و ماسک ضدحریق، تأمین کوله‌های آب‌پاش برقی و برنامه‌ریزی برای خرید لباس و پوتین مقاوم به حرارت.
تعمیر تجهیزات به جای خرید؛ ۲۴ میلیارد تومان تجهیزات با ۳.۷ میلیارد تومان احیا شد
به دلیل محدودیت‌های واردات و نوسانات قیمت تجهیزات، منابع طبیعی امسال بر تعمیر تجهیزات موجود تمرکز ویژه‌ای کرده‌اند. تا به حال ۳۰۰ دستگاه دمنده و ۲۰ دستگاه پتروفایر به‌طور موفقیت‌آمیزی تعمیر شده‌اند.
براساس اطلاعات ارائه‌شده توسط این سازمان، ارزش ۳۰۰ دستگاه دمنده تعمیرشده حدود ۲۴ میلیارد تومان و ارزش ۱۵ دستگاه پتروفایر معادل ۶۰ میلیارد تومان است، در حالی که هزینه تعمیر این تجهیزات تقریباً ۳ میلیارد و ۷۰۰ میلیون تومان صرف شده است.
پایش حریق؛ از پیش‌بینی چهارروزه تا دوربین‌های با برد ۶۰ کیلومتر
منابع طبیعی اعلام کرده‌اند که در حوزه پیش‌بینی و شناسایی آتش‌سوزی، سیستمی در اختیار دارند که قادر است هر چهار روز، نقاط مستعد آتش‌سوزی را پیش‌بینی نماید. فاصله بین شناسایی و اطلاع‌رسانی حریق بین سه تا شش ساعت به طول می‌انجامد.
علاوه بر این، نصب دوربین‌های پایش تصویری در حدود ۱۵ استان و ۳۰ محل در برنامه‌ریزی قرار دارد. این دوربین‌ها قادر به پایش شعاعی حدود ۶۰ کیلومتر هستند و به‌جز رصد آتش‌سوزی، توانایی شناسایی تخریب منابع طبیعی را نیز دارند.
حریق تمام می‌شود، اما کار منابع طبیعی نه
پس از اطفای آتش در عرصه‌های طبیعی، عملیات پایان نمی‌یابد. منابع طبیعی می‌گویند که نیروها باید حداقل ۴۸ ساعت در منطقه باقی بمانند تا از بروز دوباره آتش جلوگیری نمایند. سپس عرصه آسیب‌دیده باید به‌مدت یک سال قرق شود تا شرایط بازسازی طبیعی آن فراهم گردد و در سال بعد عملکردهای احیایی لازم انجام شود.
با این حال، در شرایطی که زاگرس از اوایل بهار تا نیمه پاییز در معرض خطر آتش‌سوزی قرار دارد و استان‌هایی نظیر فارس، لرستان، کهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال و بختیاری در کانون خطر هستند، به نظر می‌رسد که مقابله با آتش فقط در خاموش کردن شعله‌ها خلاصه نمی‌شود؛ پیشگیری، آموزش، تجهیز نیروهای محلی و تأمین اعتبار، زنجیره‌هایی هستند که فقدان هر یک می‌تواند به آتش‌سوزی‌های گسترده‌ای در جنگل‌ها و مراتع منجر شود.
انتهای پیام