قصه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران از کجا آغاز شد؟
به نقل از ایسنا، با اینکه تاریخ استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر در ایران به چندین هزار سال پیش برمیگردد و نخستین کاربرد این انرژیها به آسیابهای بادی آسبادها در منطقه شرقی کشور مربوط میشود، اما ورود جدی این نوع انرژیها به حیات مدرن ما ایرانیان و توجه خاص وزارت نیرو به این موضوع از سال ۱۳۷۲ به بعد، در دوران ریاست جمهوری مرحوم آیتالله اکبر هاشمی رفسنجانی آغاز شد.
در دوران دولت سازندگی، وزیر نیرو در شکوفایی خود قرار داشت. زیرا در این دوره، ساخت و توسعه انواع نیروگاهها، بهویژه نیروگاههای بزرگ برقآبی، به شکل گستردهای انجام شد و همچنین مجوز تاسیس سازمان انرژیهای نو (سانا) در همین ایام به تصویب رسید. مهندس حمید چیتچیان به عنوان یکی از چهرههای برجسته این دوره، نقش بسزایی در پیشرفت انرژیهای پاک کشور ایفا کرد.
چیتچیان بهعنوان یکی از معماران انرژیهای تجدیدپذیر در ایران شناخته میشود؛ ایجاد دفتر انرژیهای نو در معاونت انرژی، اجرای پروژههای تحقیقاتی پایلوت بهمنظور بومیسازی دانش فنی این فناوریها از جمله کارهایی مانند ساخت نخستین توربین بادی ایرانی و احداث اولین نیروگاه حرارتی خورشیدی، شروع ساخت نیروگاه زمین گرمایی و نخستین سایت آبیاری مزرعه کشاورزی با برق فتوولتائیک، تاسیس شرکت انرژیهای نو ایران (سانا) و شرکت بهرهوری انرژی ایران (سابا) و تبدیل این دو به شرکتهای دولتی و در نهایت تشکیل سازمان انرژیهای تجدیدپذیر و بهرهوری انرژی برق (ساتبا)، از فعالیتهای ارزشمند چیتچیان در سمتهای مختلفش بهشمار میرود.
به همین دلیل، با حمید چیتچیان، یکی از بنیانگذاران توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران، به گفتوگو نشستهایم تا درباره چگونگی شکلگیری صنعت تجدیدپذیرها در ایران و تحولات آن بپردازد. تغییرات از توسعه کیلوواتی نیروگاههای خورشیدی به عبور از ۵ گیگاوات و سهم ۵ درصدی نیروگاههای خورشیدی و بادی در سبد نیروگاهی کشور، موضوعاتی هستند که امروز به آنها پرداخته میشود. (با احتساب نیروگاههای برقآبی، سهم نیروگاههای تجدیدپذیر به حدود ۱۷.۵ درصد از ظرفیت کل نیروگاههای کشور و بیش از ۱۰ درصد تولید برق کشور میرسد).
چیتچیان به فرازوفرودها و چالشهای این مسیر و سیر تاریخی تلاشهای سیاستگذاران وزارت نیرو و دولتمردان در دهه نخست انقلاب اسلامی برای ایجاد زیرساختهای تولید انرژی پاک و تنوع افسری در سبد تولید انرژی و استحکام امنیت انرژی پرداخت.
حمید چیتچیان- وزیر پیشین نیرو- در قسمت اول این گفتوگو به تاریخچه چند هزار ساله کاربرد انرژیهای تجدیدپذیر در ایران اشاره کرد و گفت: بر اساس اطلاعات موجود در منابع تاریخی، ایرانیان از اولین امتها بودند که از این نوع انرژیها برای تولید کار و حرکت استفاده کردند و شواهد تاریخی نشان میدهد که نخستین کاربرد گسترده انرژیهای تجدیدپذیر به آسیابهای بادی در شرق کشور وابسته است؛ این آسیابها که هنوز نمونههایی از آنها وجود دارد، به همراه جریان آب مورد استفاده در انجام فعالیتهای مختلف در سازههای آبی تاریخی شوشتر نیز یادآوری میشوند.
راهاندازی اولین آزمایشگاه توسعه فناوری سلولهای خورشیدی در دانشگاه صنعتی شریف
وی همچنین به نخستین اقدامات مهم در دانشگاههای ایران برای پیشرفت فناوری انرژیهای پاک اشاره کرد و بیان داشت: پیش از انقلاب اسلامی، دو نفر از استادان و بنیانگذاران دانشگاه صنعتی شریف کنونی (آریامهر در آن زمان) به نامهای دکتر فیروز پرتوی و دکتر محمدحسین پرتوی (دو برادر از تبریز) در طراحی و تأسیس دانشگاه، راهاندازی آزمایشگاهی برای فناوری سلولهای خورشیدی را نیز در پیشبینی داشتند و تجهیزات لازم برای رشد کریستال و تولید ویفر و بخشی از تجهیزات ساخت سلول خورشیدی - که ظاهراً در مقیاس نیمه صنعتی خریداری شده بود - نیز فراهم شده بود. اگرچه زنجیره تولید بهصورت کامل آماده نبود، اما بخش مهمی از زیرساختها تأمین گشته بود.
وی افزود: پس از انقلاب اسلامی، این تجهیزات به پژوهشگاه مواد و انرژی در مشکیندشت کرج منتقل شد. اقدام این دو برادر، آغازین گام در زمینه شکلگیری فعالیتهای مرتبط با فناوری نوین خورشیدی در ایران بود؛ دومین نکته مهم، اقدامهای دکتر مهدی بهادرینژاد، استاد دانشکده مکانیک دانشگاه صنعتی شریف در این زمینه میباشد؛ وی همچنین جز تدریس مباحث وابسته به انرژیهای نو، طراحی و احداث ساختمانی را دنبال کرد که به نام ساختمان انرژی صفر (Zero Energy Building) شناخته میشود؛ این بنا تمام انرژی مورد نیاز خود را از خورشید و باد تأمین میکرد و وابستگی به برق شبکه یا سوختهای فسیلی نداشت و از همین طریق به عنوان یکی از نخستین تجربیات کشور در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر نوین شناخته میشود.
چیتچیان در سالهایی که سیاستگذاران با توجه به شرایط آن مقطع، تمرکز ویژهای بر توسعه نیروگاههای حرارتی، سیکل ترکیبی، گازی و آبی بزرگ داشتند، از آغاز ورود به مجلس شورای اسلامی در دوره سوم (سالهای ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۱) با بینش عمیق نسبت به آینده صنعت برق، تلاشهای خود را برای تشویق مدیران وزارت نیرو به گسترش فناوریهای حوزه تجدیدپذیر آغاز کرد.
ورود جدی سیاستگذاران کشور به توسعه انرژیهای تجدیدپذیر از سال ۱۳۶۸ به بعد
دقت و توجه مدیران وزارت نیرو به توسعه انرژیهای تجدیدپذیر از سال ۱۳۶۸ با آغاز ساخت نیروگاههای بزرگ برقآبی آغاز شد، اما در حوزه انرژیهای خورشیدی و بادی هنوز اقداماتی چندان انجام نشده بود.
وی با بیان خاطرهای از تحولات حوزه تجدیدپذیر در آن زمان، ادامه داد: یک روز، وزیر نیروی وقت، بیژن زنگنه با خوشحالی به من گفت که موضوع را با مرحوم دکتر رنجبر، استاد دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف و از رؤسای پیشین این دانشگاه، در میان گذاشته و قرار است ایشان بهعنوان معاون برق و انرژی وزارت نیرو مشغول به کار شوند و برنامههای مربوط به انرژیهای تجدیدپذیر را آغاز کنند. در واقع، از همان زمان بود که این مبحث بهطور رسمی به دستور کار وزارت نیرو اضافه شد و گسترش انرژیهای تجدیدپذیر به یکی از وظایف معاونت برق و انرژی تبدیل گردید.
وزیر پیشین نیرو شرح داد: قبل از ورود دکتر رنجبر به معاونت برق و انرژی، مدتی دکتر فریدون سحابی، مسئولیت این معاونت را به همراه ریاست بر سازمان انرژی اتمی، بر عهده داشت. در زمان مدیریت او، طرحی برای ساخت یک واحد برقآبی کوچک در بزرگراه مدرس تهران به عنوان یک طرح پایلوت به اجرا درآمد تا امکان تولید برق از جریانهای کوچک آبی، به تصویر کشیده شود.
پایهگذاری ساختار توسعه انرژیهای نو در کشور
پس از پایان دوره سوم مجلس شورای اسلامی، بیژن زنگنه، وزیر نیروی وقت از حمید چیتچیان دعوت کرد تا همکاری خود را با وزارت نیرو آغاز کند؛ وی فعالیت خود را بهعنوان عضو هیئتمدیره شرکت توانیر و سازمان توسعه برق شروع کرد؛ حدود یک سال بعد و در سال ۱۳۷۲، زنگنه از او خواست تا بهعنوان معاونت انرژی وزارت نیرو نیز مسئولیت بر عهده گیرد.
چیتچیان پیرامون فعالیتهایش در حوزه توسعه تجدیدپذیرها توضیح داد و تأکید کرد: از نخستین روزهای مسئولیت، به این نتیجه رسیدم که توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و بهینهسازی مصرف انرژی، نیازمند یک ساختار سازمانی مرتب و تخصصی است؛ از همینرو، پس از دریافت مجوزهای لازم، چهار اداره کل جدید در معاونت انرژی وزارت نیرو بنا نهاده شد که شامل دفتر برنامهریزی انرژی، دفتر انرژیهای نو، دفتر بهینهسازی مصرف انرژی و مرکز اطلاعات انرژی بود.
وی افزود: در ساختار وزارت نیرو، عنوان «دفتر» بهطور عملی معادل یک اداره کل بهحساب میآمد؛ بنابراین تأسیس این چهار دفتر، به معنای بنیادگذاری چهار مجموعه تخصصی جدید در حوزه سیاستگذاری و توسعه انرژی بود.
او برای مدیریت دفتر انرژیهای نو، از دکتر احمد کهربائیان، استاد برجسته دانشکده فنی دانشگاه تهران دعوت به همکاری کرد؛ وی با تخصص علمی و تجربی خود، مسئولیت راهاندازی این دفتر را پذیرفت.
چیتچیان از کهربائیان خواست تیمی از متخصصان توانمند را برای آغاز این فعالیت انتخاب کند؛ بخش عمده اعضای اولیه این دفتر از فارغالتحصیلان ممتاز دانشکده فنی دانشگاه تهران بودند و یکی از همکاران نیز از دانشگاه صنعتی امیرکبیر به این گروه پیوستند؛ با تأسیس این تیم، فعالیت تخصصی دفتر انرژیهای نو بهطور رسمی به راه افتاد.
وی بر این باور بود که قبل از شروع هرگونه فعالیت اجرایی، باید دانش علمی و فنی از فناوریهای نوین در کشور شکل بگیرد؛ به همین خاطر یکی از اولین اقداماتی که در دفتر انرژیهای نو انجام شد، ترجمه و انتشار یکی از معتبرترین کتابهای شورای جهانی انرژی در خصوص انرژیهای تجدیدپذیر بود. هدف از این کار این بود که مدیران وزارت نیرو، استادان دانشگاه، پژوهشگران، دانشجویان و متخصصان با مفاهیم، تکنولوژیها و امکانات انرژیهای تجدیدپذیر آشنا شوند.
طراحی نخستین نیروگاه خورشیدی حرارتی ساخت داخل از اولین تجربیات کشور
پس از استقرار ساختارهای اجرایی و تأمین اعتبارات مالی و علمی لازم، با مطالعه تجربیات کشورهای پیشرفته، گروهی از پروژههای تحقیقاتی تعریف شد تا تکنولوژیهای مختلف انرژیهای تجدیدپذیر بهصورت عملی در ایران مورد بررسی و آزمایش قرار گیرند. این پروژهها در حوزههای متنوعی فعالیت داشتند که شامل ساخت نیروگاههای حرارتی خورشیدی (CSP)، نیروگاههای فتوولتائیک، نیروگاههای بادی، نیروگاههای زمین گرمایی و سیستمهای تولید انرژی از زیستتوده و بیوگاز میشود.
چیتچیان نیز تأکید کرد که برای هر پروژه، مجری مشخصی تعیین شد و قراردادهایی با دانشگاهها، پژوهشگران، مشاوران و شرکتهای تخصصی منعقد گردید تا ضمن اجرای پروژههای نمونه، وضعیت دستیابی کشور به فناوریهای بومی نیز فراهم آید.
این معمار انرژیهای تجدیدپذیر در ایران در ادامه صحبتهای خود توضیح داد: هدف اصلی ما در آن زمان، ساخت نیروگاههای بزرگ تجاری نبود؛ بلکه ما میخواستیم با اجرای پروژههای نمونه، دانش فنی این فناوریها را در داخل کشور ایجاد و بومیسازی کنیم و زمینه توسعه آینده آنها را فراهم آوریم.
وی افزود: پس از تعیین پروژههای تحقیقاتی، تلاش شد تا برای هر فناوری از بهترین متخصصان کشور بهرهوری شود؛ هدف ما تنها اجرای چند پروژه آزمایشی نبود، بلکه میخواستیم دانش فنی این فناوریها در داخل کشور به تدریج تبدیل به بومی شده و پایهگذاری شود.
چیتچیان به یکی از نخستین پروژههای طراحی و ساخت نیروگاه خورشیدی حرارتی از نوع پارابولیک اشاره کرد و بیان داشت: در آن زمان، دکتر محمود یعقوبی، استاد دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه شیراز، یکی از بهترین متخصصان این حوزه در کشور بودند. به همین دلیل، قراردادی با دانشگاه شیراز منعقد کردیم تا نخستین نمونه نیروگاه حرارتی خورشیدی از نوع پارابولیک تراف (سهموی) به طور کامل در داخل کشور طراحی و ساخته شود. هدف این پروژه، صرفاً نصب یک نیروگاه نبود؛ بلکه طراحی، تولید تجهیزات، ساخت اجزای اصلی و دستیابی به دانش فنی این فناوری در داخل کشور بود. با در نظر گرفتن شرایط آن سالها، این اقدام بسیار پیشرو محسوب میشد. در آن زمان، تنها سه کشور جهان، یعنی ایالات متحده، اسپانیا و رژیم صهیونیستی، در این زمینه فعال بودند و ورود ایران به این عرصه، بیانگر نگاه آیندهنگرانه به فناوریهای نوین انرژی بود.
وی ادامه داد: البته از ابتدا مشخص بود که این پروژهها قرار نیست در مقیاس تجاری بزرگ اجرا شوند؛ چرا که هزینه سرمایهگذاری فناوریهای خورشیدی در آن سالها هنوز بسیار بالا بود و امکان رقابت اقتصادی با نیروگاههای معمولی وجود نداشت. هدف کلی ما چیز دیگری بود؛ ما میخواستیم فناوری را در داخل کشور بومی کنیم تا با افزایش تولید داخلی، هزینه کلی کاهش یابد و در آینده، زمانی که این فناوریها از جنبه اقتصادی رقابتی شوند، کشور آمادگی کامل برای توسعه آنها را داشته باشد.
شیرینترین خاطرات دوران فعالیت در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر
او ادامه داد: پروژه مهم دیگری که آغاز کردیم، طراحی و ساخت یک توربین بادی ۶۰۰ کیلوواتی بهطور کامل در داخل کشور بود؛ برای اجرای این پروژه، با مهندس "آبرام آیوازیان" قراردادی امضا کردیم. او یکی از صنعتگران برجسته و متخصّص محسوب میشد و بر عهده داشت که طراحی و ساخت این توربین را انجام دهد؛ توربین قرار بود پس از تکمیل در منطقه هرزویل منجیل نصب و راهاندازی شود.
چیتچیان بیان کرد که امروزه ظرفیت ۶۰۰ کیلوواتی برای توربین بادی چندان بزرگ به نظر نمیرسد، اما باید در نظر داشت که در آن زمان (اواسط دهه ۷۰)، این ظرفیت محبوبترین و پرتقاضاترین اندازههای تجاری توربینهای بادی در دنیا محسوب میشد؛ بنابراین طراحی و ساخت چنین تجهیزی در داخل کشور، دستاورد خیلی بزرگی به حساب میآمد.
وی روزی را که این توربین برای اولین بار به حرکت درآمد، به یاد میآورد؛ زمانی که فرآیند طراحی، تولید و نصب این توربین به زمان و تلاش فراوانی نیاز داشت؛ چند روز قبل از افتتاح رسمی، همراه با دکتر کهربائیان و تعدادی از همکاران به منجیل رفتیم تا آخرین مراحل نصب و آمادهسازی را بهدقت دنبال کنیم. قرار بود وزیر نیروی وقت – مهندس بیطرف- نیز در مراسم افتتاح حضور یابد.
وزیر پیشین نیرو تشریح کرد: بطور طبیعی ما همگی نگران بودیم. بارها از مهندس آیوازیان خواستیم که پیش از حضور وزیر، توربین را یک بار آزمایش کند تا اگر مشکلی وجود دارد، در پیش از مراسم رفع شود؛ اما او با آرامش و اطمینان کامل این درخواست را نپذیرفت. اعتماد او به طراحی و کیفیت کارش به حدی زیاد بود که ترجیح داد نخستین راهاندازی، در حضور وزیر نیرو انجام شود. روز افتتاح فرا رسید؛ وزیر نیرو، تعدادی از مقامات استانی و وزارت نیرو و همچنین برخی از خبرنگاران بر روی صحنه حاضر بودند؛ مهندس آیوازیان به سمت توربین رفت، سیستم را روشن کرد و توربین بیهیچ مشکلی شروع به کار کرد؛ آن لحظه برای همه ما فوقالعاده خاطرهانگیز و افتخارآفرین بود.
وی در پایان گفت: آنچه بیشتر از هر چیز در ذهنم باقی مانده، اعتماد به نفس مثالزدنی مهندس آیوازیان بود. او بهاندازهای به دانش فنی و کیفیت طراحی خود اطمینان داشت که حاضر نشد حتی یک بار پیش از مراسم رسمی، دستگاه را آزمایش کند؛ جذابتر اینکه پس از آغاز بهرهبرداری، منحنی عملکرد واقعی توربین از مقادیر پیشبینیشده در قرارداد نیز بهتر نمودار شد و نتایج فراتر از انتظار حاصل گردید؛ این تجربه یکی از شیرینترین یادها در دوران مشغولیت من در زمینه انرژیهای تجدیدپذیر است.
انتهای پیام