راستیآزمایی ادعای کلیدی وزیر جهادکشاورزی/ آیا دیگر خبری از «سینوس» قیمتها نیست یا گرانی تثبیت شده است؟
بر پایه گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهادکشاورزی، در خصوص وضعیت بازار محصولات کشاورزی بیان کرده است: «امروز دیگر با نوسانات چشمگیر قیمتهای پیاز، سیبزمینی و گوجهفرنگی در کشور مواجه نیستیم؛ چرا که در زمینه تنظیم بازار بهخوبی عمل میکنیم.»
او همچنین بر اهمیت مدیریت عرضه و تقاضا و بهرهبرداری از ظرفیتهای صادراتی برای جلوگیری از به وجود آمدن مازاد یا کمبود در بازار تأکید کرد. این اظهارات ادعایی مشخص و قابل ارزیابی اقتصادی است و امکان مقایسه آن با دادههای مربوط به قیمت و روند بازار وجود دارد.
بررسی
برای تحلیل این ادعا، نخست بایستی تمایزی میان «افزایش قیمت»، «نوسانات قیمت» و «قیمت سینوسی» قائل شد. قیمت سینوسی تنها به معنای بالا رفتن قیمت نیست؛ بلکه به تغییرات قابل توجه قیمت در دورههای متوالی اطلاق میشود. بهعنوان مثال، اگر قیمتی ابتدا افزایش یابد، سپس کاهش یابد و مجدداً افزایش یابد و این چرخه چندین بار تکرار شود، میتوان به یک الگوی نوسانی اشاره کرد. بنابراین، افزایش قیمت یک محصول در یک ماه بهتنهایی دلیلی بر سینوسی بودن آن محسوب نمیشود.
از میان سه محصول یاد شده توسط وزیر، سیبزمینی بهعنوان مهمترین گزینه برای بررسی وضعیت بازار انتخاب میشود. طبق آمار تورم تیرماه ۱۴۰۵، قیمت سیبزمینی نسبت به خردادماه ۲۰.۵ درصد رشد داشته است.
این افزایش ماهانه عددی چشمگیر است و نشاندهنده فشار قیمتی بر بازار سیبزمینی در تیرماه میباشد؛ گرچه این عدد بهتنهایی نمیتواند به اثبات سینوسی بودن قیمت انجامد. برای تأیید یک چرخه قیمتی، لازم است روند افزایش و کاهش قیمت در چند ماه متوالی مورد بررسی قرار گیرد.
اهمیت این داده زمانی روشنتر میشود که تحولات مردادماه را نظر بیاوریم. در اوایل مرداد، بهمنظور کنترل قیمت سیبزمینی، توقف موقت صادرات این محصول در نظر گرفته شد.
همزمان با این تصمیم، سازمان تعاون روستایی مأمور شد که سیبزمینی را بهطور مستقیم از مزرعه به دست مصرفکننده برساند. قیمت تعیین شده برای این عرضه حدود ۵۵ تا ۶۵ هزار تومان بود. این مداخله بهتنهایی بهمعنای سینوسی بودن قیمت بهشمار نمیآید، اما نشان میدهد که بازار تحت فشار قیمتی بوده است.
در ۱۱ مرداد نیز رئیس اتحادیه بارفروشان اعلام کرد که قیمت سیبزمینی در میدان مرکزی از ۵۰ هزار تومان به ۷۰ هزار تومان افزایش یافته است. او همچنین بیان کرد که ممنوعیت صادرات بهتنهایی برای تنظیم بازار کافی نیست و نظارت از مبدأ نیز باید انجام شود.
این قیمت، گزارشی از یک مقام صنفی در بازار عمدهفروشی است و نباید با شاخص رسمی قیمت مصرفکننده یکسان در نظر گرفته شود؛ اما در کنار رشد ۲۰.۵ درصدی تیرماه و مداخلات دولتی، نشاندهنده تداوم فشار قیمتی است.
در هفته سوم مرداد نیز نرخنامه عمدهفروشی میدان بزرگ میوه و ترهبار تهران، قیمت هر کیلوگرم سیبزمینی را حدود ۷۲ هزار تومان اعلام کرد. در همین نرخنامه، قیمت سیبزمینی ریز حدود ۳۵ هزار تومان ذکر شده که تفاوت قیمت آن با نوع معمولی، تأثیر کیفیت، اندازه و نوع محصول بر نرخ آن را نشان میدهد.
بنابراین هرچند نمیتوانیم فقط با استناد به این ارقام از «قیمت سینوسی» سخن بگوییم، اما شواهد موجود نشاندهنده فشار قیمتی در بازار سیبزمینی در مردادماه است.
وضعیت پیاز در حال حاضر پایدارتر به نظر میرسد. طبق نرخنامه هفته سوم مرداد، قیمت پیاز سفید حدود ۴۴ هزار تومان و پیاز زرد و قرمز حدود ۴۲ هزار تومان اعلام گردیده است.
در این مقطع، نشانهای از جهش ناگهانی مانند سیبزمینی در این نرخها وجود ندارد. بنابراین اگر منظور وزیر از پایان قیمتهای سینوسی، کاهش شدت نوسانهای کوتاهمدت باشد، وضعیت فعلی پیاز تا حدی با این ادعا همخوانی دارد.
با این حال، نمیتوان تنها با مشاهده یک نرخنامه یا ثبات نسبی در یک ماه نتیجهگیری کرد که چرخه نوسان قیمت برای همیشه متوقف شده است. برای رسیدن به چنین نتیجهای باید روند قیمت پیاز در ماههای مختلف و در شرایط گوناگون عرضه و تقاضا مورد تحلیل قرار گیرد. امکان دارد بازار در یک زمان آرام باشد، اما با تغییر فصل تولید، افت عرضه یا افزایش صادرات مجدداً تحت فشار قرار گیرد.
در نتیجه، شواهد کنونی درباره پیاز بیشتر از «آرامش نسبی» حکایت دارد و نه پایان نوسانات قیمت.
در مورد گوجهفرنگی نیز، وضعیت در مردادماه نسبت به سیبزمینی آرامتر بوده است. بر مبنای نرخنامه هفته سوم مرداد، قیمت گوجهفرنگی بوتهرس حدود ۴۵ هزار تومان و نوع گلخانهای حدود ۵۵ هزار تومان ذکر شده است.
البته، تفاوت قیمت میان انواع مختلف گوجهفرنگی طبیعی است و عناصر مختلفی مانند کیفیت، روش تولید، فصل برداشت، هزینه حملونقل و میزان عرضه بر قیمت نهایی تأثیر میگذارند. از این رو نمیتوان قیمت انواع مختلف محصولات را بدون درنظرگیری این عوامل مقایسه کرد.
دادههای این مقطع نشان از جهشهای مشابه سیبزمینی ندارند؛ با این وجود هنوز برای نتیجهگیری درباره تغییرات ساختاری در رفتار قیمتها کافی نیستند. آزمایش اصلی زمانی مطرح میشود که شرایط تولید، عرضه و تقاضا تغییر کند.
اگر گوجهفرنگی در ماههای پیش رو بدون نوسانات شدید در یک دامنه محدود حرکت کند، آن زمان میتوان شواهد بیشتری برای ادعای وزیر ارائه کرد. در شرایط کنونی، شواهد بیشتر به آرامتر بودن بازار اشاره دارند.
در ارزیابی عملکرد تنظیم بازار، یک نکته اقتصادی مهم نباید نادیده گرفته شود: ثبات قیمت بهمعنای ضرورتاً ارزان شدن نیست. فرض کنیم قیمت یک کیلو سیبزمینی از ۳۰ هزار تومان به ۷۰ هزار تومان افزایش یابد و سپس برای چند ماه بین ۷۰ تا ۷۵ هزار تومان ثابت بماند. در این حالت، نوسانات قیمت کاهش یافته، اما سطح قیمت همچنان بیش از دو برابر رقم قبلی است. از دید مصرفکننده، فشار اقتصادی هنوز وجود دارد.
به همین دلیل، ارزیابی سیاستهای تنظیم بازار باید حداقل بر دو محور استوار باشد: سطح قیمت و میزان نوسانات قیمت.
اگر سیاستگذار قادر به کنترل دامنه نوسانات باشد، اما قیمت در سطح بسیار بالایی ثابت بماند، نمیتوان گفت مشکل قیمتهای مواد غذایی حل شده است.
موفقیت تنظیم بازار زمانی معنا پیدا میکند که علاوه بر کاهش نوسانات قیمتی، مدیریت سطح قیمت نیز ممکن شود. این دو شاخص باید بهطور همزمان مورد توجه قرار گیرد.
نوسانات قیمت محصولات کشاورزی عموماً یک دلیل واحد ندارند. عوامل مختلفی مانند تولید، سطح زیرکشت، شرایط جوی، هزینه نهادهها، حملونقل، صادرات، واردات، ذخیرهسازی و تغییرات تقاضا بر قیمت تأثیرگذار هستند.
سیبزمینی نمونه واضحی از این روابط است؛ افزایش تقاضا در بازار داخلی و کشورهای همسایه، صادرات و تغییرات عرضه میتواند بهسرعت بازار را تحت تأثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، رفتار تولیدکنندگان نیز میتواند به نوسانات قیمتی منجر شود. زمانی که قیمت یک محصول بالاتر میرود، تمایل به افزایش سطح زیرکشت بیشتر میشود. افزایش تولید ممکن است در دوره بعدی منجر به مازاد عرضه و کاهش قیمت شود و کاهشی قیمت نیز ممکن است انگیزه تولید را کم کند.
نتیجه این عمل میتواند منجر به کمبود و افزایش مجدد قیمت باشد. به همین دلیل، محو پایدار نوسانات شدید به سیاستی فراتر از عکسالعمل به افزایش قیمت نیاز دارد.
تعلیق صادرات، عرضه مستقیم، واردات یا آزادسازی ذخایر میتواند در کوتاهمدت به کنترل بازار کمک کند؛ اما اگر این اقدامات تنها پس از افزایش قیمت انجام شوند، در واقع سیاستگذار بیشتر در حال کنترل پیامدها است تا مانع از وقوع بحران. ادعای وزیر جهادکشاورزی زمانی میتواند بهطور کامل تأیید شود که مشخص شود نظام جدید تنظیم بازار قادر است پیش از بروز کمبود یا مازاد، میزان تولید، تقاضا، صادرات و ذخایر را پیشبینی و هماهنگ کند.
اگر چنین سازوکاری به وجود آمده باشد، نتایج آن باید در ماههای آینده و در کنار تغییرات فصل تولید و عرضه نمایان شود. ثبات پایدار قیمتها، بدون نیاز به مداخلات اضطراری دولت، آزمونی اساسی برای این ادعا خواهد بود.
به دیگر سخن، موفقیت تنظیمگری زمانی قابل ملاحظه خواهد بود که بازار نه تنها پس از جهش قیمت، بلکه قبل از بروز موج افزایش قیمت مدیریت شود. این نقطه، میتواند ادعای وزیر را از یک اظهار نظر به نتایجی قابل اندازهگیری تبدیل نماید.
نتیجهگیری
دادههای مرداد ۱۴۰۵ تصویر یکدستی از سه محصول مورد اشاره وزیر ارائه نمیدهند. در خصوص پیاز و گوجهفرنگی، قیمتها در این مقطع در محدوده نسبتاً مشخصی قرار داشته و نشانهای از جهش مشابه سیبزمینی مشاهده نمیشود.
در مقابل، سیبزمینی در تیرماه با افزایش ۲۰.۵ درصدی مواجه بوده، در ابتدای مرداد برای کنترل قیمت آن، توقف موقت صادرات و عرضه مستقیم در نظر گرفته شده و در ۱۱ مرداد نیز از افزایش قیمت در میدان مرکزی از ۵۰ به ۷۰ هزار تومان خبر داده شده است.
این مجموعه دادهها بیانگر این است که نمیتوان ادعای وزیر را بهطور کامل رد کرد؛ چرا که برخی از محصولات در حال حاضر وضعیت آرامتری دارند. اما شواهد موجود برای تأیید کامل این ادعا کافی نیست، به ویژه در خصوص سیبزمینی.
بنابراین، دقیقترین نتیجهگیری در مرداد ۱۴۰۵ این است: ادعای پایان قیمتهای سینوسی پیاز، سیبزمینی و گوجهفرنگی هماکنون تأیید نشده است. شواهدی از کنترل نسبی نوسانات در برخی محصولات موجود است، اما برای اثبات پایان یک چرخه قیمتی، نیاز به دادههای چند ماهه و مشاهدات مداوم ثبات در دورههای مختلف وجود دارد.
آزمون واقعی این ادعا در ماههای آتی خواهد بود؛ هنگامی که فصل تولید، میزان عرضه، صادرات و تقاضا دستخوش تغییر میشود. اگر این سه محصول در چند ماه متوالی بدون نوسانات شدید و بدون نیاز به مداخلات فوری دولت در دامنهای محدود بهحرکت ادامه دهند، آن زمان میتوان با اطمینان بیشتری از موفقیت سیاست تنظیم بازار سخن گفت.
اما در مرداد ۱۴۰۵، یک نکته روشن است: احتمالاً دامنه نوسان قیمت برخی محصولات محدودتر شده، اما هنوز داده کافی برای ادعای اینکه «نوسان قیمت» بهطور کامل از بازار پیاز، سیبزمینی و گوجهفرنگی حذف شده است، در دست است.
حکم فکتچک: ادعا فعلاً تأیید نشده است
نقطه قوت سخنان وزیر این است که در برخی محصولات، بهویژه پیاز و گوجهفرنگی، شواهدی از آرامش نسبی بازار در این مقطع وجود دارد؛ اما ضعف اصلی، تعمیم این وضعیت به تمامی سه محصول و اعلام پایان نوسانات سینوسی است، در حالی که دادههای موجود درباره سیبزمینی هنوز هم از فشار و افزایش قیمت حکایت دارند.
از این رو، نمیتوان گفت ادعای وزیر کاملاً نادرست است؛ زیرا کاهش نوسانات در برخی بازارها قابل مشاهده است. اما برای تأیید کامل آن نیز داده کافی وجود ندارد. اثبات پایان چرخههای قیمتی مستلزم بررسی روند چندماهه قیمتها و مشاهده ثبات پایدار در شرایط مختلف عرضه، تقاضا، صادرات و تولید است.
در نهایت، سوال اصلی این است که آیا سیاست تنظیم بازار توانسته است بهطور پایدار چرخههای نوسان قیمت شدید محصولات کشاورزی را کنترل کند یا بازار در مقطع فعلی فقط به آرامی منتقل شده است؟ پاسخ به این پرسش در ماههای آینده و با تغییر شرایط عرضه و تقاضا روشنتر خواهد شد.
۲۲۳۲۲۴