شاید در سرتاسر کیهان، موجوداتی وجود داشته باشند که تفکر میکنند، اما هیچ شباهتی به انسانها ندارند.
به نقل از خبرگزاری خبرآنلاین، بیشتر ما زمانی که درباره موجودات هوشمند صحبت میکنیم، به موجوداتی انسانمانند فکر میکنیم؛ موجوداتی با مغز، سیستم عصبی و بدن زیستی. اما دو پژوهشگر در یک مقاله تازه به چالش این تصور پرداختهاند. اریک شویتزبگل، استاد فلسفه در دانشگاه کالیفرنیا ریورساید، و جرمی پوبر، پژوهشگر پسادکتری در دانشگاه لیسبون، مطرح میکنند که هنوز هیچ دلیل قاطعی وجود ندارد که فرآیند تفکر و تجربه ذهنی را صرفاً به مغز و بدن موجودات زمینی محدود کنیم.
به زبانی ساده، آنها این پرسش را مطرح میکنند: اگر موجودی در سیارهای دیگر تکامل یافته باشد، آیا لازم است که مغزش حتماً شبیه به مغز انسان باشد تا بتواند فکر کند؟
شاید برای تفکر، ساختار مغز مشابه انسان الزامی نباشد
این پژوهشگران بر این باورند که ممکن است موجودی قادر باشد اطلاعات محیط اطرافش را جذب و پردازش کند، واکنش نشان دهد و تجربهای ذهنی داشته باشد، بدون اینکه ساختار بدنیاش همچون انسان باشد. البته آنها هم نمیگویند که چنین موجودی تاکنون شناسایی شده است. محوریت بحث مقاله این است که چرا نباید از همان ابتدا امکان وجود چنین موجوداتی را رد کنیم.
یکی از نکات کلیدی در این زمینه، مفهوم «انعطافپذیری بستر» است. این اصطلاح به این معنی است که یک ویژگی میتواند در ساختارها و مواد گوناگون وجود داشته باشد. به عنوان مثال، یک کتاب ممکن است بر روی کاغذ چاپ شود یا به صورت یک فایل در تلفن همراه و کامپیوتر ذخیره گردد. شکل و جنس آن تغییر میکند اما اطلاعات کتاب کماکان وجود دارد.
پژوهشگران عنوان میکنند که شاید فکر کردن و تجربه ذهنی نیز به نوعی چنین ویژگی را داشته باشد؛ یعنی لزوماً به یک نوع ماده یا شکل خاص مغزی وابسته نباشد.
موجودات فضایی شاید اصلاً ما را شبیه نداشته باشند
یکی از نکات قابل توجه در این نظریه، تنوع بسیار فراوان جهان است. میلیاردها کهکشان و شمار انبوهی سیاره در کائنات وجود دارد و شرایط بسیاری از آنها به طور کلی با زمین فرق دارد.
اگر در نقطهای دیگر از جهان، حیات شکل گرفته باشد، ممکن است آن حیات با شرایطی سازگار شده باشد که هیچ شباهتی به محیط زمین ندارد. به همین خاطر، ممکن است مواد سازنده بدن آن موجودات، روش تأمین انرژی و حتی ساختار بدنی آنها با هر چیزی که ما بر روی زمین میشناسیم متفاوت باشد.
دانشمندان سالهاست که به بررسی امکان وجود حیات با ترکیبات شیمیایی متفاوت از حیات زمینی پرداختهاند. از این رو، نویسندگان مقاله احساس میکنند که نباید انتظار داشته باشیم همه موجودات هوشمند در جهان حتماً از الگوی انسان پیروی کنند. برای تصور چنین موجوداتی، حتی میتوان به موجودات تخیلی در فیلمها و کتابهای علمیتخیلی فکر کرد؛ موجوداتی که ظاهر، بدن و حتی روش فعالیت ارگانهایشان به طور کامل با انسان فرق دارد.
در زمین نیز همه موجودات یکسان فکر نمیکنند
برای فهم بهتر این موضوع، نیازی نیست حتی به موجودات فضایی اندیشید. همین روی زمین، حیوانات مختلف اطلاعات را به شیوههای گوناگونی دریافت و پردازش میکنند. اختاپوس، زنبور، سگ و انسان همه دارای سیستم عصبی هستند، اما مغز و رفتار آنان یکسان نیست. هر یک از این موجودات راهی منحصر به فرد برای تعامل با محیط اطراف خود یافتهاند.
این موضوع نشاندهنده این است که روند تکامل میتواند مسیرهای مختلفی را برای دستیابی به تواناییهای پیچیده ایجاد کند. بنابراین ممکن است در سیارهای دیگر نیز موجودی پیچیده شکل بگیرد که روش پردازش اطلاعاتش به طور کامل با انسان متفاوت باشد.
چرا دانشمندان از «اصل کوپرنیکی» نام میبرند؟
این پژوهش به یک ایده قدیمی در علم تکیه دارد. انسان در گذشته معتقد بود که زمین مرکز عالم است، اما با پیشرفت علم، مشخص شد که زمین تنها یکی از سیارات منظومه شمسی است و منظومه شمسی نیز صرفاً بخشی کوچک از کهکشان راه شیری به شمار میآید. در مراحل بعدی، معلوم شد که راه شیری هم تنها یکی میان شمار زیادی کهکشان در جهان است.
پژوهشگران میگویند شاید در مورد ذهن و فکر کردن هم باید همین درس را در نظر بگیریم. اینکه انسان تنها موجود شناختهشدهای است که چنین تواناییهایی دارد، به این معنا نیست که این ویژگیها مختص موجوداتی با ساختار مشابه به انسان است. آنها این ایده را «اصل کوپرنیکی آگاهی» مینامند؛ به این معنا که نمیتوان انسان را به عنوان معیار قطعی برای تمام اشکال ممکن ذهن و فکر در جهان به شمار آورد.
این نظریه چه پیوندی با هوش مصنوعی دارد؟
این بحث به موضوع دیگری نیز مرتبط است که در حال حاضر اهمیت زیادی یافته است: هوش مصنوعی. با پیشرفت مدلهای هوش مصنوعی، این پرسش مطرح شده که آیا یک ماشین ممکن است روزی فراتر از تولید پاسخهای هوشمندانه عمل کند و واقعاً تجربهای داشته باشد و نوعی ذهن را کسب کند؟
این پژوهش به هیچ عنوان نمیتواند این فرض را درباره هوش مصنوعیهای کنونی تایید کند. حتی دو نویسنده مقاله نظر یکسانی درباره این موضوع ندارند که آیا سختافزارهای امروزی میتوانند چنین تجربیاتی را در خود جای دهند یا خیر. با این حال، یکی از نویسندگان بر این باور است که اگر بپذیریم که فکر کردن و تجربه ذهنی تنها به مغز انسان وابسته نیست، دیگر نمیتوان به سادگی این احتمال را رد کرد که یک سیستم ساخته شده از سیلیکون و قطعات الکترونیکی نیز ممکن است ذهنی داشته باشد.
بنابراین، شاید سوال اصلی این نباشد که «آیا هوش مصنوعی میتواند دقیقاً همانند مغز انسان عمل کند؟» بلکه این باشد که چه نوع سیستمهایی میتوانند واقعاً فکر کنند و تجربهای از دنیای اطراف خود داشته باشند؟
شاید ذهن موجودات فضایی برای ما قابل تصور نباشد
یکی از جذابترین جوانب این نظریه این است که اگر روزی موجودات هوشمند فضایی کشف شوند، ممکن است تشخیص اینکه آیا آنها واقعاً فکر میکنند یا خیر، چندان آسان نباشد. ما معمولاً برای تشخیص هوش و ذهن، به رفتارهایی توجه میکنیم که برای خودمان قابل فهم باشد. اما اگر یک موجود فضایی ساختار کاملاً متفاوتی داشته باشد، رفتارهایش ممکن است برای ما عجیب و حتی بیمعنا جلوه کند.
پژوهشگران این احتمال را بررسی میکنند که ممکن است اشکال مختلفی از ذهن وجود داشته باشد که هیچ تناسبی به تجربیات انسانی نداشته باشند. به همین دلیل، اگر روزی با یک موجود فرازمینی مواجه شویم، شاید بزرگترین چالش این نباشد که آن موجود را بشناسیم؛ بلکه باید بفهمیم آیا واقعاً تفکری در آن وجود دارد یا فقط رفتارهای پیچیدهای از خود نمایش میدهد.
هنوز هیچ موجود هوشمند فضایی شناسایی نشده است
با وجود اینکه این ایده بسیار جذاب است، این پژوهش به معنای کشف موجودات فضایی محسوب نمیشود. مقاله حاضر یک بحث فلسفی و علمی درباره امکان وجود ذهن و تفکر در ساختارهایی متفاوت از موجودات زمینی است. هنوز هیچ مدرکی قطعی نداریم که نشان دهد موجودات هوشمند خارج از زمین وجود دارند. با این حال، این بینش میتواند نگرش ما به جستوجوی حیات فرازمینی را دگرگون سازد. ممکن است اگر در آینده نشانهای از حیات در سیارهای دیگر بیابیم، نباید فقط به دنبال موجوداتی باشیم که شباهتی به انسان دارند یا مغزی مشابه ما داشته باشند.
این احتمال وجود دارد که جهان پذیرای موجوداتی باشد که روش زندگی، ساختار بدنی و حتی شیوه تفکرشان به طور کامل با ما متفاوت باشد؛ موجوداتی که برای شناخت آنها ممکن است نیاز به بازنگری در تعریف «ذهن» و «تفکر» خود داشته باشیم.
منبع: scitechdaily
۲۲۷۲۲۷