چرا تلفن همراه جایگزین لحظات خاطرهساز خانوادگی میشود؟
گوهریسنا انزانی در گفتگو با ایسنا، به این نکته اشاره کرد که در گذشته، افراد فقط به یکدیگر متصل نبودند، بلکه در کنار هم زندگی میکردند، شوخی میکردند و... این نوع تعامل باعث میشد ارتباطات محکمتر، مشارکت بالاتر و همدلی بیشتری شکل بگیرد که در نتیجهاش، صمیمیت در مکالمات و حضور چند نسل در کنار یکدیگر، به فرزندان امکان میداد تا زندگی را تجربه کنند و احساس تعلق به خانواده عمیقتری پیدا کنند. با توجه به فرایندهای امروزی، نمیتوانیم فناوری را انکار کنیم، اما باید توجه داشته باشیم که این فناوری و پلتفرمها جایگزینِ گفتوگو، بازی، ساخت خاطرات، حضور عاطفی و نزدیک بودن نشوند.
غیبت ذهنی با وجود حضور فیزیکی
انزانی با اشاره به این موضوع، اظهار داشت که پدیده «غیبت ذهنی در عین حضور فیزیکی» و وابستگی گوشی موبایل به انزوای افراد در جمع از چالشهای اصلی امروز به شمار میآید. در این وضعیت، هرچند افراد در جمع حاضرند، اما توجه و هیجان آنها به جایی دیگر معطوف میشود. گوشی های هوشمند این فرآیند را تسهیل کردهاند، زیرا مغز انسان به محرکهای جدیدی همچون پیامها و اعلانها واکنش نشان میدهد و این موارد، توجه افراد را به سرعت از گفتگو دور و به سمت گوشی جذب میکند. عادت به ارتباطات کوتاهمدت و مکرر در فضای دیجیتال باعث شده تا افراد در ماندن در گفتگویی طولانی دچار مشکل شوند. در گذشته، سکوت در جمع فرصتی برای آغاز گفتگو یا بازی تلقی میشد، اما اکنون گوشی این امکان را میدهد که فرد به سرعت از این حس فاصله بگیرد.
انزانی در انتقاد از تصور اشتباه «چند وظیفهگی»، اذعان داشت که توجه عمیق نمیتواند به سادگی تقسیم شود و این موضوع به عدم مشارکت روانی فرد با وجود حضور فیزیکیاش منجر میگردد. اگر وبگردی یا استفاده از موبایل در زمان نامناسب باشد، افراد را از یکدیگر دور میکند؛ برای مثال، زمانی که اعضای خانواده در کنار هم نشستهاند، اما هر یک در حال برقراری ارتباط با دیگران خارج از آن جمع هستند، تنها حضور فیزیکی آنها باقی مانده است.
این روانشناس هشدار داد که این رفتار منجر به کاهش تماس چشمی و صمیمیت میشود و نگاه کردن به گوشی در حین گفتگو پیامی را منتقل می کند که نشاندهنده اهمیت نداشتن طرف مقابل است؛ این امر میتواند احساس طردشدگی و بیارزشی را در دیگران به وجود آورد. در حقیقت، موبایل خودش به تنهایی منجر به انزوا نمیشود، بلکه نوع استفاده از آن است که تعیینکننده است؛ برای مثال، تماس تصویری با عزیزانی که دور از ما هستند، مفید و دلپذیر است، اما بررسی مکرر گوشی در حین صرف شام یا در جمع خانواده، میتواند صمیمیت را کاهش دهد.
انزانی تصریح کرد که بحران کنونی «کمبود توجه کامل» به شمار میآید و برای بازگرداندن ارتباط احساسی، نیازی به حذف گوشی نیست، بلکه باید در جمعهای خانوادگی بهطور موقت آن را کنار گذاشت و توجه را دوباره به انسانهای حاضر در کنار خود معطوف کرد.
آیا استفاده مداوم از گوشی نشانهای از فاصلههای عاطفی است؟
این روانشناس به این پرسش پاسخ داد که آیا تمایل اعضای خانواده به استفاده مداوم از گوشی در جمع، نشانهای از وجود فاصلههای عاطفی پنهان در ساختار خانوادگی است؟ او گفت: این موضوع به تنهایی نمیتواند دلیل محکمی باشد؛ حضور مداوم در جمع خانواده با گوشی به عنوان یک نشانهی قابل توجه است اما نه یک تشخیص قطعی در خصوص روابط خانوادگی. دلایل متعددی میتواند پشت این رفتار وجود داشته باشد؛ مثل فرار از گفتگوهای ناخوشایند یا تعارضاتی که فرد در خانواده احساس عدم امنیت میکند و به همین خاطر به گوشی پناه میبرد. همچنین، فقدان صمیمیت، نیاز به حریم شخصی، عادت و وابستگی به دنیای بیرونی نیز میتواند دلایل این رفتار باشد. نوجوانان یا بزرگسالان ممکن است بخش قابل توجهی از روابط اجتماعی خود را در فضای آنلاین تجربه کنند و به همین دلیل در جمع خانوادگی همچنان به این ارتباطات ادامه دهند.
انزانی ادامه داد: چنانچه استفاده از گوشی همراه با نشانههایی از مسائل خانوادگی باشد، احتمال وجود فاصلههای عاطفی افزایش مییابد؛ برای مثال، اگر اعضای خانواده دیگر موضوعات مهمی را با هم به اشتراک نگذارند یا گفتگوها صرفاً جنبه دستوری یا انتقادی و روزمره به خود بگیرد، سکوت در جمع غیرقابل تحمل شود و تلاش برای گفتگو به بیتوجهی ختم شود، در این حالت افراد از نظر فیزیکی در کنار هم هستند اما تجربه و صمیمیتی مشترک ندارند. در چنین شرایطی، گوشی به عنوان علت اصلي محسوب نمیشود، بلکه بیشتر به عنوان یک داروی تسکینی یا پناهگاهی عمل میکند که فرد برای تجربه آرامش به آن روی میآورد.
به گفته او، اگر خانواده صرفاً بگوید «گوشی را کنار بگذار»، این مسئله حل نخواهد شد. به همین دلیل، سوال مهمتر این است که چه چیزی ما را به استفاده از گوشی وادار میکند تا بتوانیم با یکدیگر در کنار هم بمانیم و این فضا را تحمل کنیم؟ در نهایت، گاهی اوقات گوشی به عنوان دیواری میان اعضای خانواده باز میشود، اما در دیگر مواقع تنها پردهای را به نمایش میگذارد که نشاندهنده فاصلهای موجود است و استفاده از گوشی فضای عاطفیای که نتوانسته به خوبی شکل بگیرد را نمایان میسازد.
موبایل؛ سپری در برابر اضطراب و فقدان جذابیت
انزانی با این توضیح که غرق شدن در موبایل حین رویدادهای خانوادگی، به نوعی از اضطراب ناشی از تعاملات حضوری یا عدم جذابیت مکالمات خانوادگی میکاهد، بیان کرد: گاهی اوقات حضور در جمع میتواند برای افرادی که بهویژه درونگرا هستند، فشار روانی ایجاد کند. به همین خاطر، ممکن است این افراد با آشنایان کمتری گفتگو کنند تا مورد قضاوت واقع نشوند یا در مباحثی وارد نشوند که احساس راحتی نمیکنند. در این شرایط، موبایل میتواند به عنوان یک پناهگاه روانی عمل کند؛ به گونهای که فرد به هنگام احساس ناراحتی یا اضطراب به آن روی آورده و به مدت کوتاهی از موقعیت اجتماعی آزاردهنده دور شود. گاه حتی گوشی نقش یک سپر را ایفا میکند تا فرد مجبور به برقراری تماس چشمی یا مکالمه با کسی که به آن علاقمند نیست، نشود.
این روانشناس افزود: در برخی موارد، موضوعات گفتگوهای خانوادگی اصلاً جذابتی ندارند؛ موضوعاتی نظیر تکراری شدن مباحث، انتقاد از سبک زندگی، مقایسهها، مسائل مالی یا پرسشهای شخصی، ممکن است فرد را به سمت فضای دیجیتال که خود انتخاب کرده است، سوق دهد و گاهی این موضوعات باعث میشود تا فرد ترجیح دهد با استفاده از گوشی در تعاملات اجتماعی به جای حضوری باقی بماند. در این وضعیت، گوشی تنها حواسپرتی نیست، بلکه به نوعی رقیب برای کیفیت پایین گفتگوهای خانوادگی به شمار میآید.
ما باید به بهبود کیفیت و امنیت روابط خانوادگی بپردازیم. بنابراین بهجای اینکه از فرد بپرسیم چرا گوشی را کنار نمیگذاری، ممکن است بهتر باشد که یک سوال عمیقتر مطرح کنیم: چه چیزی باعث شده فرد ترجیح دهد در جمع خانوادگی از گوشی استفاده کند تا از حضور فیزیکی در آنجا لذت ببرد؟
انتهای پیام