از سقوط ۶۸ درصدی فروش آیفون تا رشد ۲۲۱ درصدی خرید اعتباری / چگونه جنگ سبد خرید ایرانیها را دگرگون کرد؟
نگار علی- گزارش دیجیکالا برای سال ۱۴۰۴ نگاهی به تحول رفتار خریداران ایرانی در شرایط اقتصادی دشوار از جمله تورم و جنگ ارائه میدهد؛ سالی که قیمت متوسط کالاها ۷۴ درصد افزایش یافت و تعداد خریدهای موبایل و لپتاپ در مقایسه با سالهای گذشته کاهش نشان داد. در شرایط جنگ، تقاضا برای کالاهایی که میتوانستند به تعویق بیفتند، به شدت افت کرد در حالی که محصولات ضرورتی مثل دارو، مکمل، پاوربانک، شارژر و باتری سهم بیشتری از سبد خرید را به خود اختصاص دادند. به موازات این موضوع، استفاده از هوش مصنوعی و خدمات اعتباری در خریدهای آنلاین بیشتر به چشم میخورد.
تورم فقط بر قیمتها تأثیر نگذاشت؛ الگوی خرید نیز دستخوش تغییر شد
سال ۱۴۰۴ میتواند به عنوان یکی از متغیرترین سالها در تاریخ مصرف ایران تلقی شود. طبق دادههای گزارش سالانه، متوسط قیمت کالاهای فروختهشده شامل اقلام سوپرمارکتی ۷۴ درصد نسبت به سال گذشته افزایش یافته است.
قیمت متوسط کالاهای غیرسوپرمارکتی ۷۲ درصد و کالاهای سوپرمارکتی ۵۵ درصد بالا رفته و به صورت کلی ارزش کل کالاهای فروختهشده ۹۱.۵ درصد افزایش پیدا کرده است. با این وجود، این افزایش ارزش ریالی لزوماً نمایانگر رشد واقعی مصرف نیست؛ بخشی از این افزایش ناشی از بالارفتن قیمتهاست.
تغییر در رفتار خرید در بازار کالاهای دیجیتال موضوع را به وضوح بیشتر روشن میکند. تعداد موبایلهای فروخته شده ۲۱ درصد و تعداد لپتاپها ۱۳ درصد کاهش یافته، اما ارزش فروشی این دو دسته کالایی به ترتیب ۲۵ و ۲۳ درصد رشد کرده است. اگر این اعداد را بر حسب دلار محاسبه کنیم، ارزش فروش موبایل ۱۳ درصد و لپتاپ ۱۹ درصد تنزل نشان میدهد.
به عبارت دیگر، مصرفکننده برای خرید اقلام کمتر، هزینه بیشتری متقبل شده است.
گوشیهای اقتصادی بیشترین فشار را تحمل کردند
کاهش تقاضا در بازار موبایل در تمام ردههای قیمتی به یکسان نبود. فروش گوشیهای اقتصادی و میانرده شاهد افت ۴۱ درصدی و فروش پرچمداران ۳۴ درصد کاهش داشت.
این دگرگونی میتواند نشانهای از تغییر در قدرت خرید مردم در بازار موبایل باشد؛ بازاری که قبلاً جزو ارکان اصلی سبد خرید دیجیتال خانوادهها به شمار میرفت، اما حالا از تعویق خرید یا استفاده طولانیتر از گوشیهای موجود به گزینهای رایج مبدل شده است.
در همین بازه زمانی، جستوجوی واژه «گوشی» با ۲.۶ میلیون بار، به عنوان پرتکرارترین جستوجو شناخته شد؛ یعنی کاهش خرید لزوماً به معنای افت نیاز یا تمایل به کالا نیست و فاصله موجود میان «جستوجو» و «خرید» ممکن است نشانهای از فشار اقتصادی بر روی مصرفکننده باشد.
جنگ، سبد خرید ایرانیها را در چند هفته دگرگون کرد
تأثیر بحران اقتصادی در سال ۱۴۰۴ تنها به عرصه تورم محدود نمیشد. در بازه زمانی از ۹ اسفند ۱۴۰۴ تا ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ و همزمان با بروز جنگ، رفتار خرید آنلاین تغییرات عمدهای را نشان داد. میانگین سفارشهای روزانه ۴۸.۷ درصد کاهش داشت و نرخ لغو سفارشها از ۲۱ به ۲۸ درصد رسید. با این وجود، اندازه و ارزش هر سبد خرید تقریباً ثابت باقی ماند.
این الگو نشان میدهد که موضوع اصلی تنها کاهش حجم سبد خرید نبود؛ بسیاری از مردم خریدهای غیرضروری را حذف کرده و تصمیمات خرید را به زمان مناسبتری موکول کردند.
پس از برقراری آتشبس، تعداد سفارشها نسبت به دوره جنگ ۱۰۰.۵ درصد افزایش یافت و حتی از سطح قبل از جنگ نیز فراتر رفت؛ موضوعی که میتواند نشاندهنده آزاد شدن تقاضای بهتعویقافتاده باشد.
آیفون ۶۸ درصد کمتر فروخته شد؛ دارو و شارژر سهم بیشتری پیدا کردند
دگرگونی در سبد خرید در ایام جنگ در بعضی گروهها بسیار قابل توجه بود. فروش لوازم خانگی برقی ۶۱ درصد، مبلمان ۵۱ درصد و آیفون ۶۸ درصد افت کرد. در عوض، سهم دارو و مکمل ۱۸.۶ درصد و سهم پاوربانک، شارژر و باتری ۱۳ درصد افزایش یافته است.
این دگرگونی میتواند بهعنوان بخشی از تغییرات مصرفکنندگان از کالاهای قابلتعویق به سوی کالاهای ضروری یا اقلام مرتبط با آمادهسازی برای بحران تعبیر شود. کالاهایی مثل پاوربانک و باتری در شرایط ناپایداری برق و ارتباطات اهمیت بیشتری پیدا میکنند و دارو نیز در زمره نیازهای فوری قرار میگیرد. حتی جستوجوی کاربران نیز تحت تأثیر شرایط جدید تغییر کرد؛ جستوجو برای «طلا» ۳۹ درصد افزایش پیدا کرد و موتور برق، پنل خورشیدی، برنج هندی، پرچم ایران و سیمکارت سفید نیز در میان جستوجوهای پرطرفدار قرار گرفتند.
مردم بیشتر به جستوجو طلا پرداختند، اما خریدها کاهش داشت
یکی از نکات قابل توجه در رفتار کاربران در ایام جنگ، فاصله میان جستوجو و خرید طلا بود. جستوجوی واژه «طلا» ۳۹ درصد رشد داشت، اما سهم سکه از خریدها ۶۲ درصد افت کرد. این تفاوت نشان میدهد که افزایش علاقه به یک دارایی الزاماً به افزایش خرید آن نمیانجامد و شرایط اقتصادی و جریان نقدینگی خانواده میتواند میان تمایل، جستوجو و خرید واقعی فاصله بیندازد.
از سوی دیگر، بازار طلا در بستر تجارت آنلاین به حدی وسیع شده که گرانترین سفارش ثبتشده در سال ۱۴۰۴ به یک کیلوگرم طلای آبشده ۲۴ عیار به ارزش ۷۱ میلیارد تومان مربوط میشود.
خرید اقساطی در سایه گرانی؛ از هر ۵ خرید، یک خرید بهصورت اعتباری بود
فشار بر قدرت خرید به وضوح در روشهای پرداخت نیز نمایان بود. علیرغم این که پرداختهای اینترنتی با سهم ۵۴ درصدی هنوز هم روش غالب به حساب میآید، ۱۸ درصد از خریدها بهصورت اعتبار چهار قسطی و ۷ درصد با وام انجام شده است. با احتساب اعتبار یکماهه، بهطور تقریبی از هر پنج خرید، یک خرید بهصورت اعتباری انجام شده است.
در حوزه خدمات مالی، میزان اعتبار و وام در دسترس کاربران ۱۹۵ درصد افزایش یافته و مجموع خرید اعتباری به ۲۲۱ درصد رشد کرده است. تعداد مشتریان خرید اعتباری نیز ۱۲۴ درصد بالا رفته است. این اعداد نشان میدهند در شرایطی که قیمت کالاها بهسرعت در حال افزایش است، پرداخت اقساطی موجود به یکی از روشهای اصلی تأمین هزینه خرید تبدیل گردیده است.
دادههای سال ۱۴۰۴ حاکی از آن هستند که تجارت آنلاین ایران بیش از پیش با تحولات اقتصادی و اجتماعی ارتباط دارد. تورم بالای موجود باعث شده ارزش ریالی فروش افزایش یابد، اما در بعضی از بازارهای کلیدی تعداد خریدها کاهش یافته است. جنگ نیز طی مدت کوتاهی سبد خرید را از کالاهای قابلتعویق به سمت اقلام ضروری و مرتبط با آمادهسازی متمایل کرده است.
۲۲۷۲۲۷