طبق گفتههای What if، برخورد یک جگوار با تصویر خود در آینه، دوباره سؤالی قدیمی را مبنی بر توانایی حیوانات در شناخت خویش و درک انعکاسشان مطرح کرده است. محققان برای ارزیابی این توانایی معمولاً از تست آینه بهره میبرند؛ آزمایشی که نتایج آن به طور یکسان برای تمامی گونهها نیست.
چه چیز میتواند حتی بزرگترین شکارچی با آروارههای قوی و دندانهای تیز را شگفتزده کند؟ شاید پاسخ به این سؤال چیز غیرمنتظرهای باشد: تصویر خودش در آینه.
آینه میتواند واکنشهای مختلفی را در حیوانات برانگیزد. برخی از گونهها با دیدن انعکاس خود به حالت تهاجمی درمیآیند، در حالی که برخی دیگر با کنجکاوی آن را بررسی کرده و تعدادی نیز پس از مدتی از آن کاملاً بیتفاوت میشوند. در موارد نادر، رفتار حیوان میتواند سرنخهایی درباره نحوه درک او از خود به ما بدهد.
آزمون آینه چهطور عمل میکند؟
یکی از روشهای شناختهشده برای بررسی این مسئله، آزمایش «تشخیص خود در آینه» نام دارد. در این آزمایش، پژوهشگران معمولاً یک علامت کوچک و بدون بو را بر روی قسمتی از بدن حیوان میگذارند که بدون کمک آینه قادر به دیدن آن نیست. سپس آینهای به حیوان ارائه میشود و رفتار او تحت نظر قرار میگیرد.
اگر پس از دیدن انعکاس، حیوان بهجای واکنش به تصویر بهعنوان یک موجود دیگر، سعی کند علامت روی بدنش را بررسی یا لمس کند، این عمل میتواند نشانی از تشخیص خود در آینه باشد.
اما باید اشاره کرد که نتایج این آزمایش نمیتواند بهتنهایی معادل با «خودآگاهی» باشد. آزمون آینه به یک بخش خاص از تواناییهای شناختی حیوان تمرکز دارد و نداشتن عملکرد مناسب در آن لزوماً بدین معنا نیست که حیوان از درک شناختی پیشرفتهای برخوردار نیست.
کدام حیوانات میتوانند تصویر خود را شناسایی کنند؟
در حال حاضر، تنها گروهی محدود از گونهها نشانهایی نسبتاً واضح از تشخیص خود در آزمونهای مختلف ارائه دادهاند. شامپانزهها، اورانگوتانها، فیلها و زاغها از جمله حیواناتی هستند که در برخی آزمایشها هنگام مشاهده علامت روی بدنشان در آینه، رفتارهایی متناسب با بررسی آن بخش از بدن را نشان دادهاند.
لیکن، نتیجه این آزمون برای تمامی حیوانات به سادگی و یکسان نیست. بهعنوان مثال، گوریلها عموماً در آزمون آینه نتایج مشابهی با بعضی دیگر از نخستیها ندارند. پژوهشگران یک توضیح ممکن را به رفتار اجتماعی این حیوانات نسبت میدهند؛ گوریلها ممکن است نگاه مستقیم را بهعنوان تهدیدی تلقی کنند و تصویر در آینه را به یک رقیب تشبیه نمایند.
این موضوع بیانگر این است که آزمون آینه محدودیتهایی دارد و عدم موفقیت در آن نمیتواند بهطور قطع درباره سطح هوش یا پیچیدگی ذهنی یک حیوان قضاوت کند.
جگوارها آینه را چگونه میبینند؟
درآزمایشهایی که روی گربهسانان بزرگ صورت گرفته، واکنش نخستین این حیوانات به آینه معمولاً با رفتارهای قلمروطلبانه همراه است. جگوارها و پلنگها هنگام دیدن بازتاب خود ممکن است غرغر کنند، به سطح آینه ضربه بزنند یا آن را نشانهگذاری کنند.
این واکنشها ممکن است دلیلی بر این باشد که حیوان در ابتدا تصویر در آینه را بهعنوان یک حیوان دیگر، که به قلمرو او وارد شده، درک میکند و باید یا ایساد کند یا آن را از قلمرو خود دور کند. بعضی از حیوانات پس از گذشت چند دقیقه نیز ممکن است علاقه خود به آینه را از دست بدهند، چرا که میبینند تصویر مقابلشان رفتار مستقل و قابلتوجهی از خود ندارد.
در چنین شرایطی، واکنش حیوان بیشتر بهعنوان بازتابی از غریزههای اجتماعی، قلمروطلبی یا کنجکاوی تفسیر میشود تا ارزیابی تصویر بهعنوان خود.
چرا آزمون آینه بهتنهایی کافی نیست؟
برای تحلیل شناخت حیوانات، پژوهشگران تنها به تصویر متکی نمیشوند. برخی مطالعات از نشانههای بویایی نیز بهره میبرند تا مشخص شود حیوان چگونه قادر به تشخیص تغییرات مربوط به بدن خود است.
این مورد مخصوصاً برای حیواناتی که بیش از حس بینایی به حس بویایی وابسته هستند، اهمیت بالایی دارد. ممکن است حیوانی در آزمون آینه ناموفق باشد، اما از طریق بو یا دیگر حواس، درک پیچیدهای از بدن و هویت خود داشته باشد.
حتی واکنش انسانها در سنین مختلف متفاوت میشود. کودکان در سنین اولیه زندگی معمولاً تصویر خود را در آینه بهعنوان خودشان شناسایی نمیکنند. با رشد تواناییهای شناختی، کودک به آرامی ارتباط بین بدن خود و تصویر در آینه را درک میکند.
آینه چه اطلاعاتی درباره ذهن حیوانات به ما انتقال میدهد؟
تحلیل واکنشهای حیوانات به آینه در نهایت محدود به سؤال «آیا حیوان خود را میشناسد؟» نمیشود. سؤال اصلیتر این است که حیوانات چگونه جهان پیرامون خود و جایگاهشان در آن را درک میکنند.
اکثریت حیوانات در برابر آینه رفتار یکسانی از خود بروز نمیدهند و واکنش آنها میتواند از ترس و پرخاشگری گرفته تا کنجکاوی و بازی تغییر کند. حتی اگر حیوانی نتواند آزمون آینه را با موفقیت پشت سر بگذارد، نمیتوان به سادگی نتیجهگیری کرد که او درک پیچیدهای از محیط یا خود ندارد.
جگوار که رو به آینه ایستاده است ممکن است تنها یک رقیب بالقوه را ببیند؛ شاید این رفتار او سرنخی از روش پردازش اطلاعات در ذهن این شکارچی قدرتمند باشد. همین ابهام است که آینه را به ابزاری جذاب برای کاوش در دنیای ذهنی موجودات زنده تبدیل کرده است.