به نقل از هریتیج دیلی، تیمی از باستانشناسان در محوطه باستانی گوبکلیتپه واقع در جنوبشرقی ترکیه، قفل دو تدفین دستنخورده را برای نخستین بار گشودند؛ این کشف میتواند پاسخی به یکی از بزرگترین معماهای این سایت نوسنگی باشد. بر اساس تحقیقی که در نشریه PLOS One منتشر شده است، مشخص شده است که بسیاری از صدها استخوان انسانی پراکندهای که از سال ۱۹۹۵ در این محوطه یافت شدهاند، به احتمال زیاد در اصل به گورهایی تعلق داشتهاند که در زیر سطح خانههای مسکونی قرار داشتهاند.
افراد پژوهشگر بر این باورند که فرسایش زمین و رانشهای مکرر در طول هزاران سال ممکن است استخوانهای این تدفینها را از مناطق بالاتر سکونت به سمت سازههای یادمانی پایینتر منتقل کرده باشد. این فرضیه بر اساس این استدلال شکل گرفته است که تمامی استخوانهای پیدا شده نمیتوانند به طور عمدی نتیجه آیینهای تدفینی باشند، هرچند که وجود برخی ritusها، نظیر دستکاری جمجمهها، همچنان ممکن و محتمل است.
معمایی که سه دهه ادامه داشت
گوبکلیتپه که تقریباً ۱۵ کیلومتر با شانلیاورفا فاصله دارد به خاطر ستونهای T شکل بزرگ و نقوش برجسته از حیوانات وحشی معروف است. این محوطه که از ۹۶۰۰ تا ۸۰۰۰ پیش از میلاد مسکونی بوده است، در ابتدا فقط به عنوان یک مرکز آیینی شناخته میشد، تا این که کاوشهای جدید نشان دادند که این مکان شامل خانهها و شواهدی از زندگی روزمره نیز میباشد.
یکی از بزرگترین سؤالاتی که باستانشناسان با آن مواجه بودهاند، وجود ۹۲۸ قطعه استخوان انسانی بود که در میان رسوبات ساختمانی این محوطه یافت شدهاند. این استخوانها متعلق به زنان، مردان و کودکان کم سن و سال بوده و برخی از آنها دارای آثار برشهای عمیق یا آسیبهای طبیعی بودند.
نخستین قبر؛ سه نفر زیر یک کف گچی
اولین تدفین در سال ۲۰۱۷، هنگامی که اصلاحاتی برای زهکشی در زیر کف گچی یک ساختمان مستطیلی نوسنگی صورت میگرفت، شناسایی شد. در درون یک گودال کلیهای شکل، بقایای حداقل سه نفر پیدا شد که استخوانهایشان پس از دفن به طور نامنظم جابهجا شده و دوباره چیده شده بودند.
پژوهشگران موفق به شناسایی بقایای یک زن بالای ۳۵ سال، یک مرد در سنین ۲۰ تا ۳۰ سال و یک دختر نوجوان در سنین ۱۱ تا ۱۴ سال شدند و بر این باورند که بقایای یک فرد چهارمی هم ممکن است در این گور وجود داشته باشد. جمجمهها در گوشه سمت جنوبشرقی گودال کنار هم قرار داشتند، در حالی که سایر استخوانها بیشتر در مرکز گودال مشاهده شده و چند استخوان بلند نیز در کنار دیوار غربی قرار داشتند.
وجود استخوانهای حدودی دست و پا نشان میدهد که اجساد در ابتدا به طور کامل دفن شدهاند و در ادامه، در هنگامی که افراد جدیدی دفن میشدهاند، بقایای اجساد قبلی کنار گذاشته شده است. به همین خاطر، این گور به عنوان مثالی از تدفین جمعی در زیر کف ساختمان شناسایی میشود که به چندین بار بازشدن این مکان اشاره دارد.
دومین تدفین؛ زنی جوان با بدنی خمیده
دومین تدفین برای اولین بار در سال ۲۰۱۲ کشف شد، اما به دلیل محدودیتهای زمانی، بررسی کامل آن تا سال ۲۰۲۲ به تعویق افتاد. این قبر در سمت غرب ساختمان یادمانی A و به احتمال زیاد متعلق به زنی در سنین ۲۰ تا ۳۰ سال بود.
جسد به حالت خمیده و به سمت چپ در حالتی رو به شرق قرار گرفته بود. بر خلاف تدفین نخست، بخشهای زیادی از اسکلت هنوز در مکان اصلی خود باقی مانده بود، اما استخوانها به دلیل فشار خاک، رسوبات آهکی و فعالیت حیوانات کوچک، از جمله احتمالاً جوندگان به شدت آسیب دیده بودند.
این آسیبها برای محققان بسیار حائز اهمیت بودند؛ زیرا نشان میدهند که بسیاری از شکستگیهای استخوانی ممکن است نتیجه فرایندهای طبیعی پس از دفن بودند، نه لزوماً به خاطر مراسم انسانی.
فرسایش زمین؛ پاسخی برای استخوانهای پراکنده
مقایسهای که میان این دو تدفین و استخوانهای پراکنده ساختمانی انجام شد، شباهتهای مهمی را فاش کرد. هر دو گروه نشاندهنده علامتهایی از خردشدگی، رسوبات آهکی و اثرات جانوران بودند؛ موضوعی که از فرضیه انتقال بقایای تدفینها به دلیل فرسایش و رانش زمین حمایت میکند.
به دلیل اینکه ساختمانهای سنگی گوبکلیتپه در ناحیه فرورفته محوطه واقع شدهاند و لایههای مرتفع سکونتگاهی آنها را احاطه کردهاند، مواد ناشی از فرسایش ممکن است به تدریج به داخل این سازهها نفوذ کرده باشند. همچنین، تحقیقات پیشین تصویری را ارایه دادهاند که پر شدن این ساختمانها تنها به دلیل دفن عمدی نبوده و متغیرهای طبیعی نیز در این فرآیند سهیم هستند.
آیین جمجمهها همچنان پایدار است
با وجود این توضیحات جدید، پژوهشگران بر این نکته پافشاری دارند که شواهد مربوط به آیینهای پیچیده تدفین هنوز در گوبکلیتپه وجود دارد. بررسیهای پیشین پنج جمجمه را شناسایی کردهاند که برشهای عمیق و عمدی بر روی آنها مشهود است؛ نشانهای از اینکه برخی از اجساد پس از مرگ تحت مراسم خاصی قرار گرفتهاند.
نقوش برجسته از انسانهای بیسر و حیواناتی که شغال سر انسان را حمل میکنند، احتمال وجود سنتهای نمادین مرتبط با مرگ را تقویت میکنند. سایتهای همعصر دیگر، نظیر سفرتپه و کاراهانتپه، نیز شواهدی از بریدن، خراشیدن و حتی سوزاندن جمجمهها ارائه میدهند؛ که این موضوع نشاندهنده تنوع آیینهای تدفین در جوامع نوسنگی جنوبشرقی ترکیه است.
تصویری نو از زندگی در گوبکلیتپه
کشف این دو تدفین، شواهد بیشتری را در اختیار محققان قرار میدهد که نشان میدهد گوبکلیتپه نه تنها محلی برای برگزاری آیینهای مذهبی بوده، بلکه به عنوان یک سکونتگاه واقعی، شامل خانهها، زندگی روزمره و گورهای خانوادگی نیز شناخته میشود.
دفن مردگان زیر کف خانهها در آناتولی و شام در دوران نوسنگی یک رسم شناختهشده بود و نتیجههای اخیر، گوبکلیتپه را نیز در قالب همین الگو قرار میدهد. پژوهشگران گفتهاند که به منظور درک بهتر زمان دقیق برگزاری آیینهای مختلف و چگونگی تحول آنها در طول ۱۶۰۰ سال سکونت در این محل، نیاز به تاریخگذاریهای بیشتر و بررسی دقیقتر بقایای انسانی وجود دارد.