پژوهشهای انجامشده در خصوص تأثیرات زیستمحیطی پرورش ماهی در قفس در ناحیه جنوب دریای خزر
به گزارش ایسنا، در پی افزایش تقاضای جهانی برای منابع پروتئینی دریایی، محدودیتهای موجود در منابع آب شیرین و فشار بر ذخایر طبیعی آبزیان، آبزیپروری بهعنوان یکی از شیوههای اصلی تأمین غذای آینده مورد توجه قرار گرفته است. بهگونهای که براساس آخرین آمار سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، پیشبینی میشود که تولید آبزیپروری در سال ۲۰۲۴ برای نخستین بار از مرز ۱۰۰ میلیون تن عبور کرده و به تقریباً ۱۰۳ میلیون تن برسد. بخشی از این تولید از طریق قفسهای پرورش ماهی در محیطهای دریایی انجام میگیرد.
پرورش ماهی در قفس، بهعنوان یک فناوری نوین در صنعت آبزیپروری، این امکان را فراهم کرده که ماهیها در دریاها، دریاچهها، سدها و رودخانهها پرورش یابند. در این روش، ماهیها در قفسهای شناور یا ثابت که در بسترهای آبی قرار میگیرند، نگهداری میشوند و آب بهصورتی طبیعی درون قفس جاری است. بهدلیل نیاز کمتر به زمین، استفاده بهینه از ظرفیتهای آبی و قابلیت افزایش تراکم تولید، این فناوری در بسیاری از کشورهای دنیا بهطور قابل توجهی گسترش یافته است.
در چند دهه اخیر، پرورش ماهی در قفس به یکی از ارکان مهم صنعت آبزیپروری در سطح جهانی تبدیل شده است. این فناوری بهخصوص در کشورهایی نظیر نروژ، چین، شیلی، ژاپن و برخی از کشورهای اروپایی به تکامل رسیده است. نروژ بهعنوان پیشتاز تجاریسازی این شیوه در قفسهای دریایی به شمار میآید و آغاز توسعه این صنعت در این کشور با پرورش ماهی سالمون صورت گرفت. در سطح جهانی، انواع مختلفی از ماهیها در قفسها پرورش داده میشوند؛ از ماهیهای سردآبی نظیر سالمون تا گونههایی چون تیلاپیا، کپورماهیان و برخی ماهیهای دریایی. تکنولوژیهای نوین به سمت استفاده از قفسهای بزرگتر، سامانههای پایش هوشمند کیفیت آب، مدیریت تغذیه و توسعه مزارع دریایی در مناطق دور از ساحل پیشرفت کردهاند.
ایران با طولانیترین سواحل در دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان به همراه وجود سدها و منابع آبی داخلی، قابلیتهای مناسبی برای توسعه پرورش ماهی در قفس داراست. این فناوری در سالهای اخیر در کشور رو به گسترش بوده و طرحهایی در سواحل شمالی و جنوبی ایران به مرحله اجرا درآمده است.
در ایران، پرورش ماهی در قفس عمدتاً با هدف افزایش تولید آبزیان، استفاده بهینه از منابع آبی و کاهش فشار بر منابع طبیعی پیش میرود. از جمله گونههایی که در این سیستمها بهکار گرفته میشوند میتوان به انواع ماهیان دریایی و برخی ماهیان پرورشی اشاره کرد. با این وجود، توسعه این صنعت همچنان با چالشهایی نظیر تأمین سرمایه، انتخاب مکانهای مناسب، دسترسی به تجهیزات استاندارد، تأمین بچهماهی و مدیریت زیستمحیطی روبهرو است. از بارزترین مزایای پرورش ماهی در قفس میتوان به افزایش بهرهوری تولید، کاهش نیاز به زمین، بهرهبرداری از ظرفیتهای آبی موجود و امکان توسعه آبزیپروری دریایی اشاره کرد. با این حال، مدیریت نادرست این مزارع میتواند پیامدهایی چون افزایش مواد مغذی در آب، تغییرات اکولوژیک، شیوع بیماریها و تأثیر بر زیستبومهای حساس دریایی به همراه داشته باشد.
به همین دلیل، کارشناسان بر این نکته تأکید دارند که توسعه این فناوری نیازمند مکانیابی علمی، پایش مستمر کیفیت آب، استفاده از خوراک با استانداردهای مناسب، رعایت ظرفیت تحمل محیطهای آبی و بهکارگیری فناوریهای نوین برای کاهش اثرات زیستمحیطی است. مطالعات انجامشده در برخی مناطق دریای خزر ایران نشان میدهد که با مدیریت صحیح، میتوان اثرات زیستمحیطی مزارع قفس را تحت کنترل درآورد.
دریای خزر، محلی برای قفسهای پرورش ماهی
در دریای خزر، توسعه پرورش ماهی در قفس، ضرورت بررسی تأثیرات احتمالی این فعالیت بر محیط زیست دریایی را افزایش داده است. به همین منظور، گروهی از پژوهشگران در پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی، اثرات زیستمحیطی یک مزرعه پرورش ماهی در جنوب دریای خزر را در طی یک سال مورد بررسی قرار دادند. این مزرعه در فاصلهای حدود ۷ کیلومتری از ساحل قرار داشته و شامل ۱۰ قفس با قطر ۲۰ متر بود. نمونهبرداریها از پاییز ۲۰۱۸ تا اواخر تابستان ۲۰۱۹ و در چهار فصل مختلف صورت گرفت تا شرایط فیزیکی و هیدرودینامیکی آب، مواد مغذی، رسوبات، موجودات کفزی و جوامع پلانکتونی در فواصل مختلف از قفسها ارزیابی شود.
نتایج این مطالعه حاکی از آن بود که فعالیت قفسها در دوره بررسی تأثیر معناداری بر شرایط هیدرودینامیکی و فیزیکی آب نداشته است، و تنها کاهش جزیی در سرعت جریان آب در نزدیکی قفسها مشاهده شد. بررسیهای مربوط به مواد مغذی و اکثر شاخصهای کیفیت آب نیز تغییر معناداری را در رابطه با فعالیت قفسها نشان ندادند.
در بین شاخصهای شیمیایی، یک مورد کمی بالاتر از حد معمول سنجیده شد: شاخص COD که نشان میدهد در آب چه مقدار مواد آلی و آلاینده وجود دارد که برای تجزیه به اکسیژن نیاز دارند. هرچه این عدد بالاتر باشد، بدین معناست که آب آلودهتر است. مقدار میانگین این شاخص در فصول مختلف بین ۵۷ تا ۷۰ میلیگرم در لیتر بود، در حالی که برخی استانداردهای بینالمللی برای مناطق پرورش ماهی، محدوده ۳۰ تا ۴۰ میلیگرم در لیتر را پیشنهاد میکنند. اما پژوهشگران بر این باورند که این مقدار به تنهایی نشانهای از مشکل جدی در منطقه نیست.
پژوهشگران همچنین به بررسی فیتوپلانکتونها و زئوپلانکتونها پرداختند. در مقایسه بین ایستگاهها، شواهدی از تأثیر معنادار قفسها بر فراوانی این جوامع مشاهده نشد، هرچند که فراوانی آنها در فصلهای مختلف متفاوت بود. موجودات کفزی نیز نمای مشابهی از خود نشان دادند. به طور کلی، چهار گونه ماکروبنتوز و کمتاران (Oligochaeta) در نمونهها شناسایی شدند و تراکم موجودات کفزی در حدود ۱۲ تا ۲۶ فرد در مترمربع متغیر بود.
دکتر جعفر عزیزپور، یکی از اعضای هیات علمی پژوهشگاه و نویسنده اصلی مقاله، به توضیح دلیل این نتیجه غیرمنتظره پرداخت: کلید اصلی قصه این است که هر دوره پرورش کمتر از ۶ ماه در سال به طول میانجامد و قفسها در سایر ایام سال خالی میمانند. در این فاصله، طبیعت شانس بازیابی پیدا میکند. عامل دیگری که مهم است، جریانهای نسبتاً قوی در این منطقه است که ضایعات را پخش میکند و اجازه نمیدهد در یک نقطه تجمع پیدا کنند. اگر جریان آب کمتر بود، احتمال تجمع مواد آلی و افت اکسیژن در کف بسیار بیشتر میشد.
عزیزپور درباره توسعه این فعالیت تأکید کرد که نتایج این مطالعه نباید بهعنوان مجوزی برای افزایش بیرویه تعداد قفسها تلقی شود. افزایش ظرفیت و تعداد قفسها ممکن است در شرایط دیگر به تجمع مواد مغذی، افزایش بار آلی و در نهایت تغییرات در شرایط اکولوژیکی منطقه منجر شود.
دکتر احمد رادمنش (منبوهی)، رئیس مرکز اقیانوسشناسی دریای خزر و نویسنده مسئول این مقاله، افزود که برای ارزیابی بهتر اثرات زیستمحیطی پرورش ماهی در قفس، ضروری است پایشها در دورههای زمانی بلندمدتتر و در مزارع متفاوت انجام گردد تا بتوان اثر شرایط محلی، شدت تولید و تعداد قفسها را از تغییرات طبیعی محیط تفکیک کرد.
این مطالعه بدین معناست که در مزرعه مورد بررسی و در دوره یکساله مطالعه انجامشده، تأثیر معناداری از فعالیت قفسها بر بسیاری از شاخصهای محیطی مشاهده نشده است؛ اما برای ارزیابی پیامدهای توسعه این فعالیت در دریای خزر، انجام پایشهای بلندمدتتر و بررسی مزارع با ظرفیتها و شرایط متنوع ضروری است. نتایج این پژوهش در مجله بینالمللی Environmental Research که یکی از نشریات زیرمجموعه انتشارات الزویر است، منتشر گردیده است.
انتهای پیام