آشکار شدن تصویر نخستین زن فرعون مصر؟
فرارو- تازهترین تصویر بهدستآمده از «مریتنیت» (Merit-Neith یا Merneith)، یکی از ملکههای دودمان نخست مصر باستان، مجدداً بحثی دیرینه را در میان محققان مصرشناسی به راه انداخته است: آیا او نخستین زنی بود که حدود پنج هزار سال پیش بر سرزمین مصر سلطنت کرد؟
طبق گزارش فرارو، تصویر بازسازیشده از آثار و سنگنگارههای مرتبط با مریتنیت، نظر پژوهشگران و رسانههای عربی را به زنی جلب کرده است که نامش در زمره نخستین فرمانروایان مصر به چشم میخورد؛ شخصیتی که ممکن است نه تنها یک ملکه، بلکه یکی از نخستین زنان حاکم در تاریخ مکتوب انسان باشد.
مریتنیت در حوالی سال ۲۹۵۰ پیش از میلاد و در عصر دودمان اول مصر زندگی میکرد؛ زمانی که پادشاهی مصر به تازگی تأسیس شده بود. به احتمال زیاد او همسر پادشاه «جت» (Djet) و مادر «دن» (Den)، یکی از پادشاهان برجسته آغازین مصر بود. پس از وفات جت و در حالی که دن هنوز کودک بود، به نظر میرسد که مریتنیت زمام امور را در دست گرفت. اما سؤال اصلی این است که آیا او صرفاً نایبالسلطنه بود یا بهعنوان فرعون حقیقی حکمرانی میکرد؟
آثار باستانشناسی نشاندهنده اهمیت خاص مریتنیت هستند. آرامگاه او در ناحیه «امالقعاب» در ابیدوس، در کنار مقبرههای پادشاهان مرد دودمان اول قرار دارد؛ فضایی که عموماً مختص فرعونها بوده است. این آرامگاه از لحاظ اندازه و ساختار، با مقابر پادشاهان آن زمان برابری میکند و اطراف آن دهها قبر فرعی برای خدمتکاران و همراهان به چشم میخورد؛ سنتی که مختص تدفین فرماندهان مصر بود. همچنین دو سنگنوشته حاوی نام او در نزدیکی آرامگاه کشف شدهاند.
برخی مُهرها و کتیبههای باستانی نیز نام مریتنیت را در ساختاری نشان میدهند که معمولاً برای ثبت نام فرمانروایان به کار میرفته است. در یکی از مُهرهای بهدستآمده، نام او در فهرست فرمانروایان دودمان اول ذکر شده است؛ اگرچه در کنار آن عنوان «مادر پادشاه» نیز آمده است. همین موضوع سبب بروز اختلافنظر میان پژوهشگران شده است. برخی بر این باورند که او نخستین زن فرعون تاریخ به شمار میرود، در حالی که دیگران معتقدند که او تنها نقش نایبالسلطنه را ایفا کرده است.
با این وجود، فراتر از عنوان مشخص او، مریتنیت جایگاهی بینظیر در تاریخ مصر داراست. در زمانی که تقریباً تمامی ساختارهای قدرت در دست مردان قرار داشت، زنی توانست در کانون نخستین حکومت متمرکز جهان باستان نقشی ایفا کند؛ نقشی که حتی پس از گذشت پنج هزار سال همچنان مورد بحث و مطالعه قرار میگیرد.
شاید به همین دلیل باشد که هر تصویر جدیدی از مریتنیت، فراتر از یک کشف باستانی است؛ بلکه یادآور پرسش تاریخی است که نخستین زن حاکم جهان دقیقاً چه کسی بود؟ ممکن است پاسخ این سؤال در نخلستانهای ابیدوس و در آرامگاه زنی نهفته باشد که نامش به معنای «محبوبه الهه نیت» است.