تمیم برغوثی کیست؛ شاعری که فلسطین را در حافظه جهانی ثبت کرد
طبق گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، برای آشنایی با تمیم برغوثی، باید از نقطه‌ای آغاز کنیم که در آن شعر و سیاست از یکدیگر تفکیک‌ناپذیرند؛ جایی که تاریخ نه به شکل کتاب‌های درسی و روایت‌های رسمی، بلکه از خلال تجارب واقعی انسان‌ها ادامه می‌یابد.
تمیم برغوثی در سال ۱۹۷۷ در قاهره و در یک خانواده ادبی پا به دنیا گذاشت؛ پدرش مرید برغوثی، شاعر و نویسنده فلسطینی، و مادرش رضوی عاشور، رمان‌نویس و پژوهشگر مصری بود. تولد او با یکی از فرازهای زندگی خانوادگی‌اش همزمان شد؛ چند ماه پس از تولد تمیم، پدرش از سوی دولت مصر اخراج گشت و سال‌ها نتوانست به میهن خود بازگردد. او از سنین کودکی با تجربیات تبعید و دوری از وطن و تأثیرات سیاست بر زندگی شخصی خود دست و پنجه نرم کرد؛ این تجربیات بعدها در اشعار و نوشته‌های سیاسی او به وضوح نمایان گشت.
او تحصیلاتش را در رشته علوم سیاسی در دانشگاه قاهره و دانشگاه آمریکایی قاهره ادامه داد و در سال ۲۰۰۴ موفق به اخذ دکترای علوم سیاسی از دانشگاه بوستون شد. مسیر تحصیلی او پس از آن با تدریس و تحقیق در دانشگاه‌هایی نظیر دانشگاه آمریکایی قاهره، دانشگاه آزاد برلین و دانشگاه جورج‌تاون ادامه یافت. برغوثی علاوه بر فعالیت‌های دانشگاهی، چندین مجموعه شعر و همچنین دو کتاب درباره تاریخ و اندیشه سیاسی در جهان عرب به چاپ رسانده است.
با این حال، زندگی ادبی او تحت تأثیر دانشگاه و سیاست قرار نگرفت. نخستین مجموعه شعر او به نام «میجانا» در سال ۱۹۹۹ منتشر شد؛ این مجموعه به زبان گفتاری فلسطینی نوشته شده و پس از نخستین بازگشت او به فلسطین شکل گرفت. بعد از آن، آثاری چون «المنظر»، «مقام عراق»، «در قدس» و «یا مصر هانت» به چاپ رسیدند و او به تدریج به یکی از چهره‌های بارز شعر معاصر عرب تبدیل شد.
ارتباط شعر و سیاست در این خصوص، تمیم برغوثی را از بسیاری از شاعران هم‌عصرش متمایز می‌سازد. در اشعار او، تاریخ تبدیل به یک مبنای نزدیک به زندگی روزمره می‌شود؛ تاریخی که می‌تواند در یک شهر، یک خانواده، یک یادآوری، تجربه تبعید یا حسرت بازگشت به سرزمینی که انسان از آن دور افتاده، حضور داشته باشد. شعر برای او به‌طور همزمان می‌تواند روایتگر یک تجربه فردی و بازتاب‌دهنده تجارب جمعی باشد.
«در قدس»؛ زمانی که شعر از ورق کتاب به زندگی روزمره آمد
شاید بهترین نقطه عطف در شناخته‌شدن گسترده تمیم برغوثی در جهان عرب، شعر بلند «در قدس» باشد؛ شعری که داستان یک سفر ناموفق به قدس را به عرصه‌ای برای گفتمان در مورد شهر، هویت، فقدان و آرزوی بازگشت تبدیل می‌کند.
این شعر در سال ۲۰۰۷ به یک پدیده فرهنگی در دنیای عرب بدل شد. دانشگاه جورج‌تاون در معرفیش آورده است که «در قدس» به نوعی به «شعر خیابانی» تبدیل شده است؛ بخش‌هایی از آن میان مردم نقل می‌شد، روزنامه‌های فلسطینی برغوثی را «شاعر قدس» لقب دادند و قسمت‌هایی از این شعر در تلفن‌های همراه به اشتراک گذاشته می‌شد. به‌علاوه، کودکان برای حفظ و بازخوانی بخش‌هایی از آن با یکدیگر به رقابت می‌پرداختند. این شعر همچنین در شهرهای مختلف منطقه و اروپا به صورت اجراهای عمومی روی صحنه رفت.
از این طریق، شعر برغوثی نه تنها روی صفحه کتاب باقی نماند بلکه وارد زندگی روزمره مردم شد؛ در خیابان‌ها خوانده شد، در تجمع‌ها تکرار گردید و به حافظه جمعی تبدیل شد. این ویژگی در دیگر اشعار او نیز ادامه یافت؛ آثاری که نه تنها شامل ادب‌دوستان، بلکه در لحظه‌های سیاسی و اجتماعی با عموم مردم ارتباط برقرار می‌کردند.
از عراق تا مصر؛ سیاستی که در شعر نفوذ کرده است
برغوثی تنها در محدوده فلسطین نمی‌نویسد. جنگ عراق و تحولات سیاسی مصر جایگاه ویژه‌ای در کارنامه ادبی و فکری او دارند. پیش از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، او از مصر خارج شد و تجربیات آن دوره به خلق آثاری چون «گفتند، مصر را دوست داری؟» و «مقام عراق» انجامید. «مقام عراق» که به زبان عربی معیار نوشته شده، اثری بلند با ترکیب روایت، شعر و گونه‌های ادبی مختلف بود و توجه‌ها را در جهان عرب جلب کرد.
پیوند میان سیاست و ادبیات در آثار او نیز ادامه‌یافته است. برغوثی در جریان تحولات سیاسی مصر در سال ۲۰۱۱ نیز با شعر و حضور عمومی خود به این رویدادها واکنش نشان داد. شعر «نزدیک است» به دنبال انقلاب مصر نوشته شد و در شرایطی که اینترنت در مصر قطع شده بود، نسخه‌ای از آن برای یکی از روزنامه‌ها در قاهره ارسال شد و سپس متن و اجرای آن در میدان تحریر میان مردم رد و بدل گردید.
شاعری که در مرز سنت و امروز ایستاده است
برغوثی در اشعارش از امکانات شعر کلاسیک عرب بهره می‌برد در عین حال به زبان محاوره‌ای و تجارب روزمره مردم نزدیک می‌شود. او مجموعه‌هایی را به زبان‌های گفتاری فلسطینی و مصری منتشر کرده و همزمان در قالب‌های عربی معیار نیز نوشته است. این تحرک بین زبان کلاسیک و زبان مردم، یکی از ویژگی‌های برجسته کار او به شمار می‌آید.
بر این اساس، نمی‌توان شعر برغوثی را به صرف سیاسی بودن محدود کرد. در آثار او، سیاست و زندگی از هم جدایی ناپذیرند؛ تبعید به یک تجربه خانوادگی تبدیل می‌شود، فلسطین به بخشی از هویت و خاطره تبدیل می‌گردد و تحولات سیاسی در نهایت به تجارب انسانی بازمی‌گردد.
شعر در دوران جنگ
در سال‌های اخیر، سهم مهمی از شهرت برغوثی به سروده‌هایی مرتبط با فلسطین، اشغال و مقاومت تعلق دارد. شعر او در تجمع‌های مختلف درباره فلسطین در کشورهای گوناگون بازتاب یافته و بار دیگر ثابت کرده که چگونه یک نوشته ادبی می‌تواند فراتر از صفحات کتاب رفته و در فضاهای عمومی و سیاسی شنیده شود.
از این رو، برگزاری مراسم بزرگداشت تمیم برغوثی صرفاً به بزرگداشت یک شاعر محدود نمی‌شود؛ بلکه این فرصتی است برای بازاندیشی در رابطه شعر با حافظه تاریخی، تبعید، فلسطین و تجربیات سیاسی جهان عرب. برغوثی به‌عنوان شاعری که در علوم سیاسی تحصیل کرده و تدریس نموده و همزمان در سنت شعر عرب ریشه‌دار است، نماینده‌ای از ارتباط تنگاتنگ دو حوزه‌ای است که در آثارش به وضوح تجلی دارد.
اگر بخواهیم خلاصه‌ای از جایگاه او ارائه دهیم، می‌توان گفت: برغوثی شاعری است که شعر را نه به‌منظور فرار از سیاست، بلکه به‌عنوان ابزاری برای مستندسازی آنچه سیاست بر زندگی انسان‌ها تحمیل می‌کند، به کار می‌برد؛ شاعری که در آثارش فلسطین فقط یک موضوع شعری نیست، بلکه جزء لاینفک حافظه‌ای است که نمی‌خواهد فراموش شود.
۵۹۲۴۴