خودکشی به عنوان یک پدیده چندبعدی نیازمند تحلیل جامع است
به نقل از ایسنا، مجید صفاری‌نیا در همایش علمی تخصصی «پیشگیری از خودکشی» که امروز چهارشنبه در دانشگاه علوم پزشکی ایران برگزار شد، بیان کرد: «خودکشی زمانی اتفاق می‌افتد که فرد مرگ را نه به عنوان پایانی بر زندگی، بلکه به عنوان راه‌حلی برای فرار از مشکلات و گره‌گشایی از مسائل زندگی‌ای می‌بیند که احساس بن‌بست کرده است. در این شرایط، فرد از حق حیات خود برای رهایی از درد و رنج استفاده می‌کند. خودکشی واقعاً نوعی خشونت شدید علیه خود است.»
وی ضمن اشاره به بحث‌های حقوقی مرتبط با تمامیت جسمانی انسان، گفت: «در دانشکده‌های حقوق، یکی از مباحث اصلی به جرایم علیه اشخاص و تمامیت جسمانی مربوط می‌شود. ما باید به این موضوع توجه کنیم که جسم انسان دارای حرمت است و نمی‌توان آن را در ازای یک قرارداد به‌کار گرفت.»
وی تأکید کرد: «نگاه به پدیده خودکشی نباید صرفاً از منظر حقوقی باشد؛ بلکه باید به جنبه‌های اجتماعی، روان‌شناختی و فرهنگی آن نیز توجه کافی داشته باشیم.»
لزوم تحلیل دوباره پژوهش‌های مرتبط با خودکشی
رئیس انجمن روان‌شناسی اجتماعی ایران در انتقاد از برخی بررسی‌های موجود درباره وضعیت اجتماعی و دلایل خودکشی گفت: «پژوهشگران می‌بایست با دیدگاه علمی، تحقیقاتی که انجام شده را مورد بازبینی و نقد قرار دهند. بنده انتقادی به بعضی از تحلیل‌های موجود در ارتباط با وضعیت اجتماعی ایران، به‌ویژه در رابطه با دلایل خودکشی، دارم و اعتقاد دارم که نیاز به بررسی دقیق‌تر و کلی‌تری داریم.»
وی افزود: «نباید این تصور اشتباه را داشته باشیم که افزایش توسعه اقتصادی مستلزم کاهش نرخ خودکشی خواهد بود. در غیر این صورت، کشورهای غربی نمی‌بایست در برخی شاخص‌ها نرخ‌های خودکشی بالاتری نسبت به ما داشته باشند. منظور من این نیست که عوامل مطرح‌شده در تحقیقات علمی نادرست هستند، بلکه ما نباید تنها یک دسته از عوامل را به عنوان دلایل اصلی خودکشی مطرح کنیم.»
صفاری‌نیا بر این نکته تأکید کرد: «در بررسی‌های علمی نمی‌توانیم به سادگی بپرهیزیم و ساده‌انگاری کنیم.»
وی به پژوهش‌های صورت گرفته درباره وضعیت اجتماعی ایران اشاره کرد و گفت: «خواهش من از استادان و پژوهشگران این است که به مجموع هفت‌جلدی وضعیت اجتماعی ایران که توسط سازمان اورژانس اجتماعی کشور منتشر شده است، توجه و نقدی سازنده نمایند. من نقد‌هایی نسبت به تحلیل‌های موجود درباره وضعیت اجتماعی ایران دارم و معتقدم در حوزه دلایل خودکشی نیز نیازمند تحلیل‌های عمیق‌تری هستیم.»
انزوای مدرن و فقدان معنا
صفاری‌نیا در اشاره به دو بحران اصلی مرتبط با خودکشی گفت: «به نظر من، اولین بحران، انزوای مدرن است؛ بدین معنا که فردگرایی افراطی، تکنولوژی و فضای مجازی تأثیر زیادی در این مساله دارند. گرچه من مخالف تکنولوژی نیستم و از ابزارهای جدید بهره می‌برم، اما باید توجه داشته باشیم که همین فناوری‌ها در برخی مواقع ما را در زندان‌های انزوا محصور ساخته‌اند.»
وی ادامه داد: «ما نسلی داریم که در میان هزاران لایک و کامنت زندگی می‌کند، اما ممکن است از ارتباطات اجتماعی واقعی دریغ شود. فقدان پیوندهای اجتماعی می‌تواند یکی از عوامل مؤثر در افزایش خودکشی در میان جوانان باشد.»
معاون آموزشی و پژوهشی سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور، دومین بحران را فقدان معنا و افت معنویت عنوان کرد و گفت: «زمانی که فرد از ریشه‌های معنوی خود جدا می‌شود، در برابر سختی‌های زندگی هیچ لنگرگاهی ندارد.»
وی با تأکید بر اهمیت عوامل اقتصادی و اجتماعی نیز افزود: «عوامل اقتصادی قابل چشم‌پوشی نیستند؛ بیکاری و مشکلات اقتصادی حیاتی هستند و عوامل فردی نیز نقش مهمی دارند؛ اما در بررسی‌های علمی نباید همه چیز را به یک عامل خاص نسبت داد.»
ضرورت توجه به ابعاد فرهنگی و اجتماعی
صفاری‌نیا با تأکید بر تفاوت وضعیت استان‌ها از نظر شاخص‌های توسعه و میزان خودکشی گفت: «برخی مناطق با نرخ توسعه کمتر، نرخ خودکشی پایین‌تری دارند. برای مثال استان سیستان و بلوچستان با اینکه از لحاظ شاخص‌های توسعه‌ای در سطح مطلوبی قرار ندارد، اما در جدول آمار خودکشی در انتهای فهرست است. این نشان‌دهنده نیاز به توجه به تمامی معیارها است.»
وی اظهار داشت: «عواملی نظیر فقدان معنویت و پیوندهای اجتماعی نیز در کنار مسائل اقتصادی و فردی باید مورد تحلیل قرار گیرند.»
صفاری‌نیا با اشاره به وضعیت خودکشی در بین پزشکان و دانشجویان پزشکی توضیح داد: «در تمام کشورهای جهان، نرخ خودکشی در میان پزشکان بالا است و در مورد دانشجویان پزشکی نیز بایستی تمرکز بیشتری داشته باشیم. نیاز است که برنامه‌ریزی جامع‌تری برای این گروه انجام شود.»
خودکشی؛ پدیده‌ای پیچیده
وی با تصریح اینکه علل خودکشی را می‌توان در سه سطح تحلیل کرد، گفت: «علل خودکشی در سه سطح کلان یعنی ساختاری، سطح میانه یعنی محیطی و سطح خرد یعنی فردی بررسی می‌شود.»
صفاری‌نیا یکی از چالش‌های جدی در پژوهش حوزه خودکشی را ابهام در روایت‌های علل خودکشی دانست و گفت: «حتی در بررسی پرونده‌های قضایی، خانواده فرد ممکن است در دادسرا یک علت را برای خودکشی بیان کند، در مقام تجدیدنظر علت دیگری را مطرح کند و در دیوان عالی کشور روایت متفاوتی ارائه شود.»
وی افزود: «زمانی که قاضی از مرحله نخست رسیدگی تا دیوان عالی کشور با چندین روایت در مورد یک فرد روبرو می‌شود، حتی از طرف اعضای خانواده، پژوهشگران باید با دقت بیشتری برای دسته‌بندی و تحلیل علل این پدیده عمل نمایند.»
رئیس انجمن روان‌شناسی اجتماعی ایران تصریح کرد: «در تحلیل خودکشی باید از نگاه بخشی بپرهیزیم. خودکشی یک پدیده چندوجهی است و نمی‌توان آن را با نگاهی تک‌بعدی بررسی کرد.»
صفاری‌نیا به ابعاد حقوقی خودکشی نیز اشاره کرد و گفت: «باید این موضوع را تنها از جنبه حقوقی و جزایی ننگریم بلکه جنبه‌های انسانی، اجتماعی و معنوی آن را نیز لحاظ کنیم.»
افزایش توان قرارگاه‌های محلی
معاون آموزشی و پژوهشی سازمان نظام روان‌شناسی و مشاوره کشور در ادامه بر اهمیت فراهم‌آوری یک مدل عملیاتی چندبخشی برای پیشگیری از خودکشی تأکید کرد و تصریح نمود: «در زمینه اجرایی باید قرارگاه‌های محلی را تقویت کرده و اقدام‌های مستقل دستگاه‌های مختلف را در قالب یک برنامه مشترک به اجرا درآوریم.»
وی افزود: «دادستانی کل کشور به تازگی به دادستان‌ها یادآور شده که مدیران و دستگاه‌های ذی‌ربط را به منظور هم‌افزایی بیشتر به میدان بیاورند. ما نمی‌خواهیم در اجرای مسائل دخالت کنیم؛ بلکه وظیفه‌مان نظارت و مطالبه‌گری و کمک به ارگان‌ها و نهادهایی است که اقدامات تخصصی انجام می‌دهند.»
صفاری‌نیا با اشاره به نقش شبکه‌های اجتماعی در زندگی افراد بیان داشت: «تفکر نباید این باشد که افرادی که در معرض خودکشی قرار دارند، می‌بایست حتماً ابتدا به مراکز مشاوره مراجعه کنند. حضور یک دوست می‌تواند در بسیاری از مواقع اثری دوچندان داشته باشد. ممکن است فرد با دوست خود در حال گفتگو باشد یا از طریق چت با او ارتباط برقرار کند.»
وی ادامه داد: «صداوسیما، وزارت آموزش‌وپرورش، دانشگاه‌ها، سازمان بهزیستی، دانشگاه‌های علوم پزشکی و دیگر نهادها باید در این قرارگاه‌های محلی همکاری کنند تا اقدامات پیشگیرانه به تمام نقاط کشور دست یابد.»
هوش مصنوعی و پیشگیری از خودکشی
صفاری‌نیا به فناوری‌های نوین اشاره کرد و افزود: «پلتفرم‌های هوش مصنوعی نیز باید در طراحی برنامه‌های آتی مدنظر قرار گیرند. هوش مصنوعی ابزار خوبی است، اما عملیات آن همواره بدون نقص نیست و در این زمینه باید بر چگونگی استفاده صحیح و ایمن از آن برنامه‌ریزی کنیم.»
وی خاطرنشان کرد: «باید به فکر آینده جامعه باشیم و از ظرفیت فناوری‌های جدید جهت پیشگیری به سود استفاده کنیم.»
آموزش مهارت‌های زندگی؛ یکی از ارکان پیشگیری
رئیس انجمن روان‌شناسی اجتماعی ایران بر نقش حیاتی آموزش در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی تأکید کرد و گفت: «مشکل بنیادی ما در این زمینه آموزش است. خودکشی یکی از بحران‌های چندگانه جامعه است و بایستی مهارت‌های لازم برای مقابله با بحران را از خانواده آغاز و در مدارس و دانشگاه‌ها ادامه دهیم.»
وی بر اهمیت مهارت خودکنترلی تأکید کرد و گفت: «اگر قادر باشیم مهارت خودکنترلی را در فرزندان خود تقویت کنیم، آنگاه بسیاری از آسیب‌ها به حداقل می‌رسند. نظام آموزشی باید در کنار آموزش‌های نظری، توجه بیشتری به مهارت‌آموزی داشته باشد.»
صفاری‌نیا به چالش‌های روابط میان جوانان و خانواده‌ها اشاره کرد و گفت: «ضعف مهارت‌های ارتباطی موجب می‌گردد که افراد در برابر اختلافات نتوانند به‌درستی عمل کنند. در روابط خانوادگی به مهارت نیاز داریم و در مواجهه با بحران‌های روانی و اجتماعی نیز باید این مهارت‌ها را به جوانان و نوجوانان بیاموزیم.»
وی در پایان تأکید کرد: «پیشگیری از خودکشی نیازمند همکاری میان خانواده، مدارس، دانشگاه‌ها، نهادهای حمایتی و ارگان‌های مسئول است و نمی‌توان این موضوع را به یک نهاد خاص محدود کرد.»
انتهای پیام