یکی از بارزترین نشانه‌های این دگرگونی، تغییر و تحول در ناوگان جنگنده‌های دو کشور و رشد توانمندی صنایع هوافضای چین به شمار می‌رود. شرکت‌هایی نظیر داسو، لاکهید مارتین و بوئینگ به‌طور معمول اطلاعات دقیقی از تعداد جنگنده‌های تحویلی خود منتشر می‌کنند و مستندات دولتی نیز تعداد سفارش‌ها و هواپیماهای فعلی را به نمایش می‌گذارند. به‌عنوان مثال، داسو در سال ۲۰۲۵ از تحویل ۲۶ فروند رافال خبر داده، بوئینگ نیز ۲۳ فروند F-15 و F/A-18 و لاکهید مارتین از ۱۹۱ فروند F-35 و ۱۶ فروند F-16 سخن گفته است.
اما وضعیت آمار تولید جنگنده‌ها در چین و روسیه به‌گونه‌ای متفاوت است و به‌منظور برآورد تعداد واقعی آنها باید به داده‌های موجود اتکا کرد. با افزایش شدت رقابت تسلیحاتی میان پکن و مسکو در سال ۲۰۲۶، این سوال مطرح می‌شود که چین چه میزان بیش از روسیه جنگنده تولید می‌کند؟
تولید جنگنده در روسیه در پرده‌ای از ابهام
برخی وب‌سایت‌های تخصصی همانند WDMMA، نیروی هوایی روسیه را دارای حدود هزار فروند جنگنده در انواع مختلف ارزیابی می‌کنند. همچنین این وب‌سایت تعداد کل هواپیماهای رزمی و تهاجمی روسیه را حدود هزار و ۳۲۰ فروند برآورد کرده که هواپیماهای بیشتر متعلق به نیروی دریایی این کشور در آن در نظر گرفته نشده‌اند.
از آنجایی که روسیه، بر خلاف آمریکا، هیچ‌گونه آمار رسمی از موجودی هواپیماهای نظامی خود را منتشر نمی‌کند، بیشتر این برآوردها بر اساس داده‌های عمومی انجام می‌شود. یکی از رایج‌ترین روش‌ها، شمارش بدنه هواپیماهایی است که در تصاویر ماهواره‌ای در کلیه پایگاه‌های هوایی قابل مشاهده هستند. با این حال، تمامی هواپیماهای مستند در این تصاویر الزاماً عملیاتی نیستند. بخشی از این ناوگان ممکن است به انتهای عمر خود رسیده، در انبارها نگهداری شوند، رها شده یا برای تأمین قطعات یدکی سایر هواپیماها از آنها استفاده گردد.
روسیه همچنین محلی برای نگهداری واضح و شناخته‌شده مانند پایگاه دیویس‌مونتهن نیروی هوایی آمریکا ندارد که بتواند هواپیماهای بازنشسته خود را در آنجا حفظ کند. به همین دلیل، تشخیص تفاوت بین هواپیماهای عملیاتی، ذخیره و از رده خارج شده کار دشواری است. بعلاوه، مشخص نیست شمارش هواپیماهای قدیمی روسیه، شامل Su-25، Su-24، MiG-29 و Su-27، دقیقاً چه نسبتی با توان واقعی این کشور دارد. امروزه استفاده از این هواپیماها محدودتر شده و به‌ندرت در خطوط مقدم جنگ اوکراین دیده می‌شوند.
چگونه روسیه ناوگان مدرن خود را حفظ کرده است؟
تحقیقی که جاستین برانک، پژوهشگر مؤسسه RUSI منتشر کرده، نشان می‌دهد که روسیه احتمالاً در طی پنج سال اخیر توانسته هسته اصلی جنگنده‌های مدرن‌شده خانواده Flanker، جنگنده مخفی‌کار سوخو 57 و رهگیر MiG-31 خود را حفظ نماید و حتی ممکن است که به تعداد آنها افزوده شود. با این حال، ارقام ارائه شده از سوی برانک شاید تا حدودی محافظه‌کارانه باشند، چرا که ممکن است تمامی خسارت‌ها ناشی از فرسودگی، استهلاک و حوادث غیررزمی در آن لحاظ نشده باشد.
با وجود این توانمندی، روسیه فاقد قابلیت جایگزینی جنگنده‌های قدیمی خود است؛ مسئله‌ای که چین در حال حاضر با آن مواجه نیست. بنابراین، تعداد جنگنده‌های مدرن روسیه تقریباً ثابت مانده، در حالی که ناوگان نوین چین با سرعت بالایی در حال رشد است. در حال حاضر، کشورهایی که از نظر تولید جنگنده مشابهت بیشتری با روسیه دارند، فرانسه و جنگنده رافال هستند، در حالی که آمریکا و چین در سطوح کاملاً متمایز عمل می‌کنند.
جاستین برانک طی برآوردی برای دوره زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ تخمین زده است که نیروی هوایی روسیه تقریباً ۱۴۷ تا ۱۶۵ فروند جنگنده شامل جنگنده‌های سری Flanker و Falcon به‌دست آورده باشد. این به معنای دریافت متوسط سالانه حدود ۳۰ تا ۳۳ فروند جنگنده است. صنعتی نظامی هواپیماسازی روسیه به احتمال زیاد تعداد بیشتری از این نوع هواپیما را تولید کرده، زیرا قسمتی از تولیدات آن به صادرات اختصاص داشته و نه تمام هواپیماهای ساخته‌شده به نیروی هوایی این کشور تحویل داده شده‌اند.
تحویل جنگنده‌های روسی در سال ۲۰۲۶
براساس پست‌های منتشرشده از جانب حساب OSINT متعلق به جان هاردی، روسیه تا سپتامبر ۲۰۲۶، در سال جاری یک محموله از جنگنده‌های Su-35S، یک محموله از Su-30SM2، یک محموله از Su-34 و یک محموله از Su-57 دریافت نموده است. روسیه معمولاً اعلام نمی‌کند که هر محموله شامل چند فروند هواپیما است. با این حال، تصاویر صنعتی منتشر شده از شرکت UAC به‌طور معمول نشان‌دهنده دو فروند هواپیما در هر محموله هستند.
محتمل است محموله Su-57 بزرگ‌تر از محموله‌های دیگر بوده باشد، زیرا تحت عنوان محموله بزرگ توصیف شده است. بنابراین در نظر گرفتن چهار فروند Su-57 برای این محموله منطقی به نظر می‌آید. با این حساب، نیروی هوایی و نیروی دریایی روسیه در نه ماه ابتدایی سال ۲۰۲۶ حدود ۱۴ فروند هواپیما را دریافت کرده‌اند.
طبق گزارش‌های حساب OSINT به‌نام The Military Watch، در سال ۲۰۲۶ هشت مورد از دست دادن جنگنده‌های مدرن روسیه به ثبت رسیده است. ممکن است دو فروند دیگر پس از آسیب‌دیدگی و دو فروند دیگر نیز از بین رفته باشند، ولی دست‌کم شواهد قانع‌کننده‌ای برای تأیید آن وجود ندارد. بر این اساس، مجموعاً ۱۴ مورد از دست‌دادن جنگنده‌های مدرن روسیه در سال ۲۰۲۶ مورد شناسایی یا تخمین زده شده است.
- شبح خاکستری آمریکا که از F-22 پنهان‌کارتر بود؛ چرا جنگنده YF-23 هرگز ساخته نشد؟
- پرفروش‌ترین جنگنده‌های غربی در سال ۲۰۲۶؛ از Typhoon تا F-35 Lightning II
- نیروی هوایی کره‌جنوبی اولین جت جنگنده KF-21 خود را تحویل گرفت
ترکیب ناوگان جنگنده‌های روسیه
در ژانویه ۲۰۲۶، اندیشکده RUSI مقاله‌ای از جاستین برانک منتشر کرد که در آن ترکیب فعلی جنگنده‌های روسیه تا پایان سال ۲۰۲۵ بررسی شده است. این ارزیابی همچنین جنگنده‌های نیروی دریایی روسیه را نیز در برمی‌گیرد. بر اساس تخمین برانک، روسیه در پایان سال ۲۰۲۵ تقریباً ۱۳۵ تا ۱۴۰ فروند جنگنده برتری هوایی Su-35S، حدود ۱۴۰ تا ۱۴۵ فروند جنگنده چندمنظوره Su-30، حدود ۲۰ فروند جنگنده پنهانکار Su-57، تقریباً ۱۲۵ فروند جنگنده بمب‌افکن Su-34 و ۱۲۵ تا ۱۳۰ فروند رهگیر ارتقا یافته MiG-31 در اختیار خواهد داشت.
برآورد مجموع این ارقام، نشان‌دهنده تعداد جنگنده‌های مدرن روسیه در حد حدود ۵۴۵ تا ۵۶۰ فروند است. با این حال، ممکن است این برآورد از سوی برانک کمتر از واقعیت باشد. به‌نظر می‌رسد او تعداد تحویل‌های جدید را با لحاظ خسارت‌های دیده شده محاسبه کرده است. چنین روشی ممکن است خسارت‌های تایید نشده، حوادثی که گزارش نشده و هواپیماهایی که به واسطه فرسودگی از خدمت خارج شده‌اند، به‌طور کامل لحاظ نکرده باشد.
جنگنده‌های مدرن روسیه از قبیل Su-34 و Su-30 را می‌توان در محوطه‌های ذخیره پایگاه‌های هوایی این کشور، از جمله پایگاه هوایی لیپتسک مشاهده کرد. با این حال، صرف مشاهده این هواپیماها در چنین مکان‌هایی به‌تنهایی به معنای عملیاتی بودن آنها نیست. تحلیل نظری توسط یاکوب یانوفسکی، تحلیلگر شناخته‌شده OSINT و مدیر وب‌سایت Oryx در وب‌سایت Fronts.co منتشر شده است.
یانوفسکی بیان کرده است که روسیه دارای بیش از ۶۲۵ جنگنده است که به احتمال زیاد در حالت عملیاتی به سر می‌برند. از این شمار، بیش از ۴۷۵ فروند برای ناتو از اهمیت خاصی برخوردارند. این رقم دوم شامل حدود ۵۰ فروند MiG-29 و ۱۰۰ فروند Su-27 نمی‌شود. یانوفسکی همچنین تخمین زده که روسیه حدود ۱۰۰ فروند Su-25 و ۷۵ فروند Su-24 در اختیار دارد. با این حال، او این هواپیماها را در دسته جنگنده‌های ضربتی و پشتیبانی هوایی نزدیک قرار داده و آنها را در شمار هواپیماهای مرتبط با ناتو لحاظ نکرده است.
رشد چشمگیر تولید جنگنده در چین
چین نیز همانند روسیه به‌طور رسمی اندازه واقعی ناوگان یا تعداد هواپیماهای تحویل‌شده خود را اعلام نمی‌کند. برآوردهای مربوط به تولید جنگنده در چین عمدتاً بر مبنای منابع آزاد، شامل تصاویر ماهواره‌ای، اطلاعات صنعتی و شماره‌های سریال هواپیماها، تهیه می‌شود. جاستین برانک در مقاله اخیر خود در RUSI نیز برآورد کرده است که تولید جنگنده J-10 در چین برای سال ۲۰۲۵ در حد صفر تا ۴۰ فروند بوده است.
تولید جنگنده J-16 که از نسل Flanker اشتقاق یافته، حدود ۸۰ تا ۱۰۰ فروند تخمین زده شده است. همچنین چین احتمالاً بین ۲۰ تا ۳۰ فروند J-15، که ابزاری ناونشین خانواده Flanker محسوب می‌شود، تولید نموده است. تولید جنگنده نسل پنجم J-20 نیز حدود ۱۲۰ فروند برآورد شده است. در مجموع، این آمار، تولید سالانه بین ۲۲۰ تا ۲۹۰ جنگنده مدرن توسط چین در سال ۲۰۲۵ را نشان می‌دهد. این رقم در مقایسه با سال ۲۰۲۰ رشد چشمگیر قابل توجهی دارد؛ زیرا برآورده شده که چین در آن سال حدود ۱۱۰ فروند جنگنده ساخته است.
- ۵ جت جنگنده با قوی‌ترین سیستم‌های راداری
- جنگنده پنهانکار J-35A چین با کد رمز اژدهای ابری به عرصه می‌آید
- لاکهید مارتین F-117 نایت‌هاوک را بازسازی کرد؛ بازگشت هواپیمای راداری‌گریز افسانه‌ای
در میان تحلیلگران مسائل چین، برخی از برآوردهای مطرح شده انتقاد نموده و ارقام گوناگونی پیشنهاد داده‌اند، اما اختلاف در آمار تولید دقیق تأثیر زیادی در نتایج کلی نخواهد داشت. دو حساب OSINT فعال در رصد توان نظامی چین، یعنی Hurin و RupprechtDeino هر دو توافق دارند که چین سالانه بیش از ۲۰۰ جنگنده تحویل می‌دهد. هیرین در ژانویه ۲۰۲۶ و با واکنش به مقاله RUSI، تخمین زده است که چین حدود ۲۰ تا ۳۰ فروند J-35، حدود ۱۲ فروند J-10، حدود ۶۰ فروند J-16، حدود ۳۰ فروند J-15 و ۱۰۰ فروند جنگنده J-20 دریافت کرده است.
بدین ترتیب، نیروی هوایی چین حدود ۲۰۰ جنگنده جدید و نیروی دریایی این کشور نیز تقریباً ۵۰ فروند جنگنده به دست آورده‌اند. این تحویل می‌تواند تا ۱۰ برابر بیشتر از تحویل جنگنده‌های روسی باشد، گرچه احتمال دارد رقم واقعی نزدیک‌تر به هشت برابر باشد.
برآورد تعداد جنگنده‌های مدرن چین
چین هیچ‌گونه اطلاعاتی در مورد اینکه کدام هواپیماها در ناوگان فعال هستند و کدام یک از دور خارج شده یا بازنشسته شده‌اند، منتشر نمی‌کند. این بدان معناست که تعداد جنگنده‌های عملیاتی این کشور نیز باید از طریق تخمین‌های غیررسمی محاسبه شود. جاستین برانک تخمین زده است که چین با احتساب نیروی هوایی و نیروی دریایی، در پایان سال ۲۰۲۵ حدود ۵۵۰ فروند J-10، حدود ۴۵۰ فروند J-16، حدود ۸۰ تا ۱۰۰ فروند J-15 و حدود ۳۲۰ تا ۳۵۰ فروند جنگنده J-20 در خدمت خواهد داشت.
جمع این ارقام به حدود هزار و ۴۰۰ تا هزار و ۴۵۰ جنگنده مدرن می‌رسد. این رقم همچنین ممکن است کمتر از مقدار واقعی باشد. هیرین در اواسط سال ۲۰۲۵ تخمین زده بود که چین بیش از ۴۰۰ فروند J-20 در حالت عملیاتی دارد. در مقابل، روپرت داینو تخمین زده که تعداد J-20های عملیاتی ممکن است از ۵۰۰ فروند نیز فراتر باشد. با این حال، مشخص نیست که این دو تحلیلگر در مورد تعداد جنگنده‌های نسل چهارم چین و جنگنده نسل پنجم ناونشین J-35 چه دیدگاهی دارند.
به‌این‌ترتیب، تخمین‌های RUSI همچنان به‌عنوان یکی از بهترین منابع برای برآورد تعداد جنگنده‌های چینی در مدل‌های دیگر شناخته می‌شود. اگر فرض کنیم که چین هیچ‌یک از جنگنده‌های نسل چهارم خود را از رده خارج نکرده و تولید در سال ۲۰۲۶ با همان نرخ سال ۲۰۲۵ ادامه یابد، ممکن است این کشور تا سپتامبر ۲۰۲۶ به بیش از هزار و ۶۰۰ جنگنده مدرن نسل چهارم و پنجم دست یابد.
چین همزمان با این ناوگان مدرن، همچنان تعدادی قابل‌توجه از هواپیماهای قدیمی‌تر نظیر Shenyang J-8، Xi’an JH-7 و Su-27 را در اختیار دارد. این هواپیماها به‌تدریج از چرخه عملیاتی خارج می‌شوند. بنابراین ممکن است تعداد کلی جنگنده‌های عملیاتی چین به‌طور چشمگیری افزایش نیابد، اما سهم جنگنده‌های مدرن به سرعت در ساختار ناوگان این کشور افزایش خواهد یافت.
روسیه در مسیر حفظ ناوگان، چین به‌سمت گسترش آن
در نه ماه ابتدایی سال ۲۰۲۶، به‌نظر می‌رسد روسیه حدود ۱۴ جنگنده جدید به دست آورده است. این تعداد به احتمال زیاد برای جبران بخشی از خسارت‌های مستقیم ناشی از درگیری کافی است، اما برای جایگزینی جنگنده‌های قدیمی یا هواپیماهایی که به‌دلیل فرسودگی و поврежدگی به انتهای عمر عملیاتی خود رسیده‌اند، کافی نخواهد بود.
برای روسیه، بازنشسته‌کردن جنگنده‌های قدیمی نظیر Su-24، MiG-29 و Su-27 به معنای کاهش محسوس در اندازه نامی ناوگان است. در نهایت، بخش عمده ناوگان روسیه به جنگنده‌های خانواده Flanker، تعدادی محدود از MiG-31 با کاربرد‌های خاص و جنگنده‌های Su-57 که هنوز مراحل تکامل عملیاتی را طی می‌کنند، محدود خواهد شد.
- ژاپن جنگنده F-15J را مدرن می‌کند؛ جت جنگنده‌ای برای مقابله با تهدیدهای جدید
- آیا جنگنده J-20 چین می‌تواند چالش جدی برای برتری هوایی آمریکا به‌وجود آورد؟
- اف ۲۲ رپتور، جنگنده‌ای ۳۵۰ میلیون دلاری با تنها سه شکار هوایی
- نوآورترین جنگنده‌های تاریخ؛ ۱۲ نمونه از جنگنده‌های پیشگام که دگرگونی جنگ هوایی را موجب شدند
به طور کلی، در تقریباً پنج سال گذشته و در جریان جنگ، روسیه توانسته است زیرساخت هسته‌ای ناوگان جنگنده‌های خود را که بر اساس خانواده Flanker بنا شده، حفظ نموده و تقویت کند. با این حال، بسیاری از هواپیماهای قدیمی‌تر همچنان در حال فرسایش و به تدریج از خدمت خارج می‌شوند، و تولید داخلی به‌قدری کافی نیست که بتواند این روند را جبران کند.
برعکس، چین می‌تواند به‌طور مداوم و در سال بیشتر از ۲۰۰ جنگنده جدید به نیروی هوایی و دریایی خود تحویل دهد. این ظرفیت به پکن این امکان را می‌دهد که هواپیماهای قدیمی را بازنشسته کرده و به‌طور همزمان ناوگان خود را به سرعتی قابل توجه به یک نیروی مدرن تبدیل کند. در این راستا اگرچه تعداد کل جنگنده‌های عملیاتی چین به دلیل خروج هواپیماهای قدیمی ممکن است به شکل قابل‌توجهی تغییر نکند، اما سهم جنگنده‌های پیشرفته و مدرن به‌سرعت در حال افزایش است.
برآورد تولید دو کشور در سال ۲۰۲۶
با وجود کمبود آمار رسمی و داده‌های مستند، احتمال می‌رود نیروی هوایی و نیروی دریایی روسیه در سال ۲۰۲۶ حدود ۲۵ جنگنده جدید دریافت کنند. عدد نهایی به مقدار هواپیماهایی بستگی دارد که به سبب تأخیر تحویل داده می‌شوند. در عوض، چین احتمال دارد در سال ۲۰۲۶ حدود ۲۵۰ جنگنده جدید به دست آورد؛ به عبارتی تقریباً ۱۰ برابر بیشتر از روسیه.
با استناد به گزارش‌های منابع OSINT، تخمین نرخ جاری تولید جنگنده در چین با اطمینان قابل قبولی در حدود هفت تا بیش از ۱۰ برابر نسبت به روسیه به‌دست آمده است. این تفاوت نشان‌دهنده تمرکز کنونی روسیه بر حفظ هسته اصلی ناوگان مدرن است در حالی که چین علاوه بر حفظ توان موجود، توانایی لازم برای تعویض گسترده هواپیماهای قدیمی و توسعۀ سریع ناوگان نسل چهارم و پنجم را دارا می‌باشد.