تحکیم ارتباطات اوراسیایی و هم‌افزایی جهت حفاظت از دریای خزر، پیام دو نشست «آوازه»
بر اساس گزارشی که روز شنبه ایرنا منتشر کرد، اجلاس نخست به سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع اختصاص داشت. این اجلاس به مناسبت سی‌وپنجمین سالگرد تأسیس این اتحادیه، برای نخستین بار دعوت‌نامه‌ای برای شرکت در اجلاس به رئیس‌جمهوری اسلامی ایران به عنوان مهمان ویژه ارسال کرد.
سران کشورهایی که عضو همسود هستند، در نشست مهرماه ۱۴۰۴ خود بر گسترش تعاملات با دیگر کشورها و سازمان‌های بین‌المللی تأکید کردند. در این راستا، در نشست «آوازه» که دیروز (جمعه، ۱۷ مهر ۱۴۰۵) برگزار شد، پیشنهاد دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، به گوش سران رسید که به سازوکار همسود پلاس تحت عنوان «کشورهای مشترک‌المنافع به علاوه یک (ایران)» اشاره کرد.
در پایان این نشست که روز جمعه در مرکز گردشگری «آوازه» واقع در ترکمن‌باشی ترکمنستان برگزار شد، سران اتحادیه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع بر گسترش پیوندهای دوستی و تقویت همکاری‌ها برای تأمین امنیت منطقه اوراسیا تأکید و ۱۵ سند همکاری به امضاء رسید.
خزر، فرصتی برای همکاری به نفع ملت‌های منطقه
اجلاس فوق‌العاده سران کشورهای ساحلی دریای خزر که در ترکمنستان به عنوان نخستین اجلاس محیط‌زیست این دریا با حضور سران خارق‌العاده توصیف شد، به عنوان فرصتی برای ارائه نظرات و پیشنهادات از سوی سران پنج کشور خصیصه گردید.
سردار بردی محمداف، رئیس‌جمهور ترکمنستان، به عنوان میزبان در این اجلاس به وضوح تأکید کرد که بهبود وضعیت اکولوژیکی دریای خزر از اولویت‌های اصلی سیاست‌های داخلی و خارجی ترکمنستان به شمار می‌رود.
وی همچنین اضافه کرد که ترکمنستان آماده است به سهم خود به همکاری در طیف وسیعی از مسائل زیست‌محیطی مربوط به دریای خزر ادامه دهد.
پیشنهاد ایران: تدوین و اجرای برنامه منطقه‌ای بلندمدت
مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور کشور نیز در بیاناتی در این اجلاس تأکید کرد که هیچ‌یک از کشورهای ساحلی به تنهایی نمی‌توانند دریای خزر را احیا کنند. وی از تصمیم اجلاس برای تشکیل کمیسیون عالی مرکب از معاونان ریاست دولت‌های ساحلی استقبال کرده و پیشنهاد داد که در چارچوب کنوانسیون تهران، یک برنامه منطقه‌ای بلندمدت برای مقابله با کاهش سطح آب خزر تدوین و به مرحله اجرا درآید.
پزشکیان با اشاره به چالش‌های فراوانی که جهان امروز با آن روبرو است، مانند بحران‌های مختلف، رقابت‌های ژئوپلیتیکی، جنگ‌ها، تحریم‌های یک‌جانبه و تضعیف چندجانبه‌گرایی، تأکید کرد که همکاری در حوزه محیط‌زیست می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد اعتماد و نزدیکی میان کشورهای منطقه باشد. او تصریح کرد: ما معتقدیم که محیط‌زیست نباید قربانی اختلافات سیاسی، رقابت‌های اقتصادی یا مداخلات بیگانگان شود. کشورهای ساحلی باید بر پایه ظرفیت‌های علمی، فنی، مالی و انسانی خود، سرنوشت دریای خزر را به دور از هر گونه نفوذ خارجی و با رعایت حاکمیت ملی یکدیگر تعیین نمایند.
رئیس‌جمهوری اسلامی ایران همچنین افزود: کاهش تراز آب دریای خزر دیگر تنها یک نگرانی زیست‌محیطی به شمار نمی‌رود، بلکه این معضل به یک چالش اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی تبدیل شده است. عقب‌نشینی آب، سختی‌هایی را برای بنادر و زیرساخت‌های ساحلی ایجاد کرده و زیستگاه‌های طبیعی را تحت تأثیر قرار می‌دهد، معیشت صیادان و جوامع محلی را تهدید می‌کند و بر امنیت غذایی و چشم‌انداز توسعه کشورهای ساحلی اثر می‌گذارد.
استقبال رئیس‌جمهور قزاقستان از موضع پزشکیان
در ادامه این نشست، رئیس‌جمهور قزاقستان اظهار داشت: با نظر دکتر مسعود پزشکیان درباره وضعیت کاهش تراز دریای خزر موافقم و بر این باورم که این کاهش دیگر فقط یک بحران زیست‌محیطی نیست، بلکه یک بحران اقتصادی با عواقب بالقوه جدی است.
قاسم جومارت توکایف ادامه داد: طی سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵، مساحت کلی دریای خزر بیش از ۱۶ هزار کیلومتر مربع کاهش یافته و در برخی نواحی، خط ساحلی به اندازه ده‌ها کیلومتر عقب رفته است. کاهش جریان آب ورودی، افزایش دما و فشارهای ناشی از فعالیت‌های انسانی آثار بسیار منفی و در واقع ویرانگری بر سیستم طبیعی شکننده این دریا و تنوع زیستی آن وارد کرده است.
توکایف در بخش دیگری از سخنانش افزود: وضعیت بحرانی دریای خزر را نمی‌توان جدا از تغییرات اقلیمی گسترده‌ای که بر منطقه اثر می‌گذارد، بررسی کرد. طبق پیش‌بینی‌ها، دما در برخی نواحی این منطقه ممکن است تا پایان قرن کنونی به اندازه پنج درجه سانتی‌گراد افزایش یابد.
پوتین: علت اصلی کاهش تراز آب خزر، تغییرات اقلیمی است
رئیس‌جمهور روسیه نیز در این اجلاس به این نکته اشاره کرد که به طور میانگین، تراز آب دریای خزر سالانه ۹ سانتیمتر کاهش می‌یابد. او با استناد به تحقیقات علمی انجام‌شده توسط متخصصان روسی و بین‌المللی، تغییرات اقلیمی را دلیل این کاهش عنوان کرده و بر ضرورت اقدامات فوری و همکاری مشترک پنج کشور ساحلی برای حفاظت از این دریا تأکید ورزید.
ولادیمیر پوتین همچنین یادآور شد: کاهش تراز آب دریای خزر که به طور میانگین سالانه ۹ سانتیمتر است، با پیامدهای زیست‌محیطی مضری همراه خواهد بود و منجر به کاهش منابع زیستی، آسیب به صنعت شیلات و فرسایش خاک ساحلی می‌شود که همه این موارد تهدید جدی برای کشورهای ساحلی این دریا به شمار می‌رود.
وی ادامه داد: تحقیقات کارشناسان روسی و بین‌المللی نشان می‌دهد که تغییرات اقلیمی اصلی‌ترین عامل کاهش عمق دریای خزر است. همچنین افزایش دمای میانگین سالانه به طور مستقیم بر تبخیر از سطح آب، بارندگی و جریان رودخانه‌های توسعه یافته تأثیر می‌گذارد و این وضعیت با تغییر الگوهای باد، شدت می‌یابد.
علی‌اف: کاهش جریان ورودی رودخانه‌ها به خزر از عوامل اصلی کاهش تراز آب
رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان نیز در این نشست بر اهمیت توجه ویژه به وضعیت اکولوژیکی دریای خزر تأکید کرد و گفت: کاهش سطح آب دریای خزر تنها به تغییرات اقلیمی مربوط نمی‌شود، بلکه یکی از عوامل مهم، کاهش جریان آب‌های ورودی است که در کنار فعالیت‌های انسانی اقتصادی اثرگذار است.
الهام علی‌اف افزود: در جمهوری آذربایجان شاهد پسروی خط ساحلی، تغییرات اکوسیستم و چالش‌های عملیاتی روزافزون برای بنادر و زیرساخت‌های ساحلی هستیم. به دنبال کاهش سطح آب دریای خزر نزدیک به ۳۰ هزار هکتار زمین خشک تنها در جمهوری آذربایجان به وجود آمده است.
رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان همچنین با اشاره به اینکه «خزر سالیان متمادی است که کشورها و ملل ما را به هم نزدیک کرده است»، تأکید کرد: حفظ دریای خزر به عنوان یک منطقه صلح‌طلب، ثبات و همکاری‌های سازنده اهمیت بسزایی دارد.
آنچه که سران کشورهای ساحلی دریای خزر به آن اشتراک نظر و تأکید داشتند، ضرورت اتخاذ اقدام مشترک و فوری برای نجات دریای خزر بود.
دیدار متفاوت سه‌جانبه
در نهایت، دیدار سه‌جانبه رؤسای‌جمهور جمهوری اسلامی ایران، فدراسیون روسیه و جمهوری آذربایجان در «آوازه» ترکمن‌باشی رویداد دیگری بود که توجه‌ها را به تلاش‌های همگرایانه کشورهای منطقه برای توسعه برنامه‌های سازنده در راستای رفاه ملت‌ها جلب کرد.
پزشکیان، پوتین و علی‌اف در این نشست بر اهمیت توسعه همکاری‌ها میان کشورهای منطقه تأکید کرده و بر لزوم تقویت تعاملات مشترک در زمینه خزر و بهره‌برداری از ظرفیت‌های موجود برای پیشبرد اهداف مشترک تأکید ورزیدند.
دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، نیز در این مورد به رسانه‌ها گفت که در این دیدار سه‌جانبه رؤسای‌جمهور روسیه، ایران و جمهوری آذربایجان مباحث مربوط به اشکال همکاری میان سه کشور در حوزه‌های مختلف، از جمله انرژی و دیگر بخش‌ها مورد بررسی قرار گرفت.
قبل از این دیدار، گفت‌وگوی کوتاهی بین وزرای امور خارجه ایران، روسیه و جمهوری آذربایجان پیش از شروع نشست صبح روز جمعه سران کشورهای اتحادیه مشترک‌المنافع در ترکمنستان در رسانه‌های روسی بازتاب داشت.
این‌چنین، دو نشست «آوازه» دوباره بر این نکته تأکید کرد که مسائل منطقه‌ای تنها با دستان کشورهای منطقه و بدون دخالت بازیگران فرامنطقه‌ای قابل حل است و در تعامل همسایگان تنها بر دوستی و همیاری برای ساختن آینده‌ای روشن تمرکز شده است.