فناوری، تقاضا و گردشگری؛ سه موتور محرک کلیدی در صنعت خلاق

سامه ابتهاج در تاریخ پنجشنبه ۲۳ مهر در نشست هم‌آفرینی با موضوع توسعه زیست‌بوم صنایع خلاق که در طی رویداد ملی صنایع خلاق «مانوین» در نمایشگاه اصفهان برگزار شد، بیان داشت: هم‌افزایی با فرایند هم‌فکری تفاوت دارد. در حالی که هم‌فکری به تبادل نظر و بارش ایده‌ها اشاره می‌کند، مشارکت در قالب هم‌آفرینی به ایجاد نتایج ملموس و ملموس‌تر منتهی می‌شود. ممکن است کلید ارتباط میان آمادگی فناوری و آمادگی خلاق در همین موضوع نهفته باشد؛ فناوری می‌تواند به معنای مفاهیم جان ببخشد و خلاقیت می‌تواند پل ارتباطی میان تفکر و تحقق آن را برقرار کند.

وی گفت: تقاضا، گردشگری و فناوری، سه عامل اصلی در حرکت به سوی صنایع خلاق هستند. چنانچه این سه مؤلفه به‌خوبی عمل نکنند، هرگز قادر به دست‌یابی به هدف واقعی خود در این حوزه نخواهیم بود. ما اکنون با پدیده‌هایی همچون هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین روبه‌رو هستیم، و نادیده گرفتن این فرصت‌های موجود عاقلانه به نظر نرسد. بایستی این ظرفیت‌ها را به نفع صنایع خلاق به کار ببریم. در پارک‌های علم و فناوری و پروژه‌هایی که به این پارک‌ها نسبت داده می‌شوند یا به آن‌ها مراجعه می‌کنند، باید تلاش کنیم تا سطح آمادگی خلاق را تقویت کنیم و زمینه‌های مناسب برای شکل‌گیری و رشد خلاقیت فراهم گردد.

رئیس گروه صنایع خلاق و نوآوری اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی عنوان کرد: تجربیات جهانی نشان می‌دهد که هنوز در ایران، به ویژه در میان فعالان زیست‌بوم صنایع خلاق و پارک‌های علم و فناوری، برخی نقاط ضعف وجود دارد. در کره‌جنوبی، ارتباط میان صنایع خلاق و مالکیت فکری و بازار جهانی به طور جدی در نظر گرفته شده است. کشورهای توسعه‌یافته‌ای چون آلمان، فرانسه، بریتانیا و آمریکا با وجود برخورداری از پتانسیل‌های گسترده در صنعت، خدمات و کشاورزی، باید در نظر بگیریم که چرا آلمان به رغم قدرت صنعتی خود، به سمت توسعه اقتصاد خلاق و تبدیل آن به یکی از ارکان اصلی اقتصاد خود می‌رود.

ابتهاج ادامه داد: این کشورها به محدودیت‌های خاصی برخوردار نیستند که ناگزیر شوند به سمت اقتصاد خلاق حرکت کنند؛ بلکه با داشتن صنایع قوی، این امکان را برای خود فراهم می‌کنند که اقتصاد خلاق را نیز ترقی دهند. گزارشی جدید از دولت فدرال آلمان نشان می‌دهد که اقتصاد خلاق در کنار صنایع، بر اهمیت اقتصادی در این کشور تأکید دارد. باید از خود بپرسیم که چرا چنین مسئله‌ای شکل می‌گیرد، به‌ویژه برای کشوری مانند ایران که همواره با جنگ، تحریم‌ها و بحران‌های متعددی دست و پنجه نرم کرده است.

وی همچنین افزود: بحران کم‌آبی نه‌تنها یک بحران زیست‌محیطی به شمار می‌آید، بلکه می‌تواند به مسأله‌ای امنیتی و اجتماعی هم بدل شود. باید این نکته را مد نظر قرار دهیم زیرا تبدیل یک بحران به یک مسئله اجتماعی می‌تواند از جدی‌ترین بحران‌هایی باشد که یک کشور با آن دست و پنجه نرم می‌کند. در چنین موقعیتی، سرمایه اجتماعی ممکن است پیش از سایر ظرفیت‌ها دچار آسیب گردد. در حال حاضر نشانه‌هایی از چنین وضعیتی را مشاهده می‌کنیم و امیدوارم که این شرایط عمیق‌تر نگردد. آلمان با وجود توانایی در تولید ماشین‌های پیشرفته، به سمت اقتصاد خلاق نیز رویکرد دارد. یکی از نکات مهم در این زمینه احترام به کرامت نیروی کار است.

رئیس گروه صنایع خلاق و نوآوری اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی بیان کرد: یکی از اساسی‌ترین مسائلی که باید برای انسان لحاظ شود، ایجاد شرایطی است که او بتواند به کار شایسته دست یابد. مفهوم کار شایسته به ما یادآوری می‌کند که افراد باید توانایی تقسیم زمان خود را داشته باشند، به‌گونه‌ای که هشت ساعت را به کار، هشت ساعت به استراحت و هشت ساعت دیگر را به فعالیت‌های شخصی، اجتماعی و تفریح اختصاص دهند. در صورتی که فردی را در مشاغل سخت و دشوار مشغول کنیم، ممکن است ناچار شود که به جای هشت ساعت، ۱۷ ساعت کار کند. در چنین وضعیتی، زمانی برای رسیدگی به خانواده‌اش نخواهد داشت، خستگی و فرسودگی او افزایش می‌یابد و پیامدهای منفی دیگری نمایان خواهد شد.

ابتهاج یادآور شد: خستگی، بی‌توجهی به خانواده و افزایش مشکلات اجتماعی و آسیب‌ها، از جمله پیامدهایی هستند که ممکن است در پی این روند ظهور یابند. در این شرایط، کرامت انسانی که شایسته هر فرد است، به درستی تأمین نمی‌شود. کشورهای پیشرفته تلاش دارند تا افراد را به سمت مشاغل خلاق سوق دهند و به این ترتیب، شرایط بهتری را برای زندگی و فعالیت حرفه‌ای آن‌ها فراهم آورند. سال‌ها پیش بیان می‌شد که باید تا سال ۲۰۲۵ به سمت مشاغل خدماتی و خلاق حرکت کنیم. البته ایران به دلیل فشارها و هجمه‌های متعدد خود، همواره در شرایط پیش‌بینی‌نشده‌ای قرار دارد. این مسئله به این معنا نیست که هیچ تمایلی برای حرکت در این مسیر وجود ندارد، بلکه شرایط حاضر بر تحقق این پیش‌بینی‌ها تأثیرگذار است.

او ادامه داد: به‌رغم تحریم‌ها، هنوز به سمت مشاغل خدماتی به اندازه انتظارات پیش نرفته‌ایم و اولویت‌های خود را به طور جدی در این راستا تغییر نداده‌ایم. یکی از دلایل اهمیت فناوری، نقشی است که زیست‌بوم در ارتباط ایده‌ها و ظرفیت‌های خلاق با بازار ایفا می‌کند. پارک‌های علم و فناوری به عنوان حلقه‌ای واسطه، می‌توانند بستر اتصال این ظرفیت‌ها به بازار را فراهم کنند. در تجربه کانادا، مسئله طراحی راهبرد صنایع خلاق مورد تأکید قرار گرفته است. همچنین در بریتانیا نیز شاهد یک رویکرد عمیق‌تر هستیم. وزارت ورزش، فرهنگ و رسانه انگلستان، با عنوان اختصاری DCMS، مدلی را در حوزه صنایع خلاق به ثبت رسانده است که به وضوح پیوند میان بخش‌های مختلف را نشان می‌دهد.

رئیس گروه صنایع خلاق و نوآوری اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تأکید کرد: در شمال ایران، گاهی اوقات به دلیل بارندگی شدید، برگزاری مسابقه فوتبال لغو می‌شود. اما نکته حائز اهمیت، عنوان وزارتخانه در انگلستان است؛ وزارت ورزش، فرهنگ و رسانه که به روشنی اهمیت پیوند میان این حوزه‌ها را در سیاست‌گذاری کشور نشان می‌دهد. در تقسیم‌بندی انجام شده در چارچوب DCMS نیز این ارتباط به روشنی مشهود است. در حوزه گردشگری نیز، مسافران ورود یافته به یک منطقه نیازمند خدمات مختلفی هستند. موضوعات اقامت در هتل، غذا، سوغاتی و سایر خدمات مرتبط در اینجا مطرح می‌شود و این نیازها در کنار یکدیگر زنجیره‌ای را شکل می‌دهند.

ابتهاج تصریح کرد: زمانی که این بخش‌ها با یکدیگر تعامل داشته باشند، می‌توانند به عنوان اجزای یک زیست‌بوم خلاق ایفای نقش کنند. این رویکرد در سایر حوزه‌ها مانند بازی‌ها و میراث فرهنگی نیز قابل ملاحظه بوده و برخی کشورها در این عرصه‌های پیشرفته هستند. در اتحادیه اروپا نیز چارچوب آمادگی خلاق جدی گرفته شده است. این چارچوب دارای ابعاد مشخصی است و به صورت نظام‌مند برای ارزیابی آمادگی خلاق به کار گرفته می‌شود. برای درک تمایز میان آمادگی فناوری و آمادگی خلاق، فرض کنید شرکتی در حال تولید مایع ظرف‌شویی است. اگر یک برند پس از مدتی از بازار خارج شود، مصرف‌کننده می‌تواند به راحتی یک برند دیگر را جایگزین کند و در واقع امکان جایگزینی کالا وجود دارد.

او ادامه داد: در مورد آمادگی خلاق، به‌ویژه در مواردی که محصولات منحصر به فرد تولید می‌شوند، اوضاع متفاوت است. صدای مرحوم شجریان هرگز تکرار نخواهد شد. این خصوصیت نمایان‌گر ماهیت خاص چنین محصولات است. با نوعی از ارزش‌آفرینی مواجه‌ایم که به راحتی نمی‌توان برای آن جایگزینی در نظر گرفت. این ویژگی ارتباط عمیقی با اقتصاد دارد و یکی از تفاوت‌های اصلی میان آمادگی فناوری و آمادگی خلاق را نشان می‌دهد. در این راستا، مفهوم دی‌ان‌ای سازمانی نیز حائز اهمیت است. نیروی انسانی خلاق، به مانند اثر انگشت و دی‌ان‌ای هر فرد، خصوصیات منحصر به‌فردی دارد و در نتیجه، به تعداد تجربیات کاربران، می‌توان با تجربیات خلاق متفاوتی رو‌به‌رو شد.

رئیس گروه صنایع خلاق و نوآوری اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی خاطرنشان کرد: همین‌طور، در سنجش آمادگی خلاق باید دیدگاه‌های گوناگون را مد نظر قرار دهیم و ایده‌های متفاوت را بپذیریم. این مسئله یکی از تفکیک‌های کلیدی میان رویکرد آمادگی فناوری و آمادگی خلاق است. در سیاست‌گذاری باید به آمایش سرزمین توجه کنیم و نمی‌توان یک رویکرد واحد برای تمامی مناطق تجویز کرد. نسخه‌ای که برای اصفهان تهیه می‌شود، ممکن است مطابق با نیازهای یزد نباشد. به همین ترتیب، نسخه اصفهان با نمونه‌های مناطق شمالی و جنوبی کشور نیز تفاوت دارد. این تفاوت‌ها باید در درک مخاطبان، تجربه‌های کاربران و طراحی برنامه‌های مرتبط با صنایع خلاق لحاظ شود. نکته‌ای که ضروری است همه پیش از ورود به حوزه ارزش‌گذاری خلاق، سنجش آمادگی خلاق و فعالیت در این عرصه به آن توجه نمایند این است که نباید بدون در نظر گرفتن الزامات حقوقی به فرآیند اجرا ورود پیدا کرد و پس از آن با مشکلات حقوقی مواجه شد.

ابتهاج تأکید کرد: موضوع مالکیت فکری باید از ابتدا به عنوان یک اصل کلیدی لحاظ شود. بُعد دیگری که دارای اهمیت است، آمادگی برای تولید و ادامه تولید است. کارآفرینان حوزه صنایع خلاق بیشتر از هر مسئله‌ای با چالش تداوم تولید مواجه‌اند. در فرایند تولید محصولات صنایع خلاق، ممکن است فردی که در این زمینه مشغول است، شعری بنویسد یا روایتی جذاب تولید کند که بسیار دلنشین باشد، اما در زمانیکه به بحث مقیاس‌پذیری می‌رسیم، این جذابیت به تنهایی کافی نخواهد بود. چنانچه فرد نتواند محصول خود را به بازار و اقتصاد متصل کند، ایده او به نتیجه مطلوبی نخواهد رسید. ممکن است ایده‌ای جذاب داشته باشم و آن را به رئیس کار یا مسئول مرکز معرفی کنم، ولی هنگامی که بخواهم این ایده را به محصول یا خدمات قابل ارائه در بازار تبدیل کنم و به اقتصاد متصل کنم، با موانع مواجه می‌شوم.

وی خاطرنشان کرد: لذا، آمادگی برای تولید، استمرار تولید و قابلیت تبدیل ایده به محصول یا خدمات قابل عرضه در بازار، از موضوعاتی حیاتی هستند که باید در ارزیابی آمادگی خلاق لحاظ شوند. موضوع درآمدزایی و دسترسی به بازار دیگر مسأله است. در این راستا، ما از ظرفیت‌های موجود در زیست‌بوم نوآوری و بخش خصوصی بهره‌مند هستیم و باید از آن‌ها استفاده کنیم تا حلقه ارتباط به بازار تقویت شود. به اعتقاد من، پارک‌های علم و فناوری در این زمینه نقش بسزایی دارند. تقویت سبد معیارهای موفقیت پارک‌ها نیز از اهمیت زیادی برخوردار است و در این راستا، نخست لازم است که مخاطب‌سنجی به درستی انجام شود تا بتوانیم به درآمد واقعی دست یابیم. همچنین، لازم نیست که به موضوع مالکیت فکری وقعی نگذاریم و باید پایداری اشتغال را در اولویت قرار دهیم.

رئیس گروه صنایع خلاق و نوآوری اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در پایان گفت: پیشتر در شهرداری موضوع ارزیابی تأثیرات فرهنگی و اجتماعی مطرح شده بود. اکنون هم باید به این پرسش پاسخ دهیم که وقتی یک شرکت یا فردی را در حوزه صنایع خلاق به پارک جذب می‌کنیم، آیا آثار فرهنگی و اجتماعی طرحی که قرار است اجرا شود، مورد بررسی قرار گرفته است؟ باید دید که آیا این طرح با زیست‌بوم، اکوسیستم و ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی منطقه سازگاری دارد یا خیر. این منطقه ممکن است یک شهر، روستا یا ناحیه‌ای خاص با خصوصیات فرهنگی و اجتماعی خود باشد. به همین دلیل، ارزیابی آثار فرهنگی و اجتماعی پروژه‌ها باید قبل و در حین اجرای آن مدنظر قرار گیرد.

ابتهاج در پایان خاطرنشان کرد: آخرین نکته تقویت خوشه‌های خلاق است. خوشه‌های خلاق هرگز صرفاً با سیاست‌گذاری‌های از بالا به پایین شکل نخواهند گرفت. استان‌ها و پارک‌ها باید در این حوزه توانمند شوند و مدلی بومی ارائه دهند. اگر استان‌ها و پارک‌ها نتوانند مطابق ظرفیت‌ها و ویژگی‌های خود الگویی مناسب طراحی کنند، هرگز در این زمینه به موفقیت نخواهیم رسید.

انتهای پیام