اهمیت سلامت زنان به‌عنوان مولفه‌ای اساسی در تاب‌آوری خانواده در شرایط دشوار / تأثیر برجسته زنان در زمان‌های جنگ
دکتر آرزو دهقانی در گفت‌وگو با ایسنا ضمن اشاره به هفته ملی سلامت بانوان ایران (از ۲۴ تا ۳۰ مهرماه)، بیان کرد که بلایا و اورژانس‌ها، به‌ویژه در شرایط جنگ، تأثیرات عمیقی بر کارایی جامعه می‌گذارند. او در ادامه افزود: تاب‌آوری جامعه بدون تاب‌آوری زنان امکان‌پذیر نیست؛ چراکه زنان هسته بنیادین خانواده و جامعه را تشکیل می‌دهند و نقش کلیدی در تقویت تاب‌آوری شخصی، خانوادگی و اجتماعی ایفا می‌کنند.
وی تصریح کرد: ویژگی‌های خاص زنان از جمله توانایی انجام همزمان نقش‌های مادری، همسری و تأمین‌کنندگی، حفظ انسجام خانوادگی در حالات بحرانی، و سازگاری با تغییرات ناگهانی نقش‌های جنسیتی، به‌کارگیری هوش هیجانی و ایجاد شبکه‌های غیررسمی با سایر زنان در مراکز اضطراری و جامعه، و همچنین حفظ کارکرد حرفه‌ای و اجتماعی، ضرورت ارتقاء تاب‌آوری آنان را دوچندان می‌کند.
دهقانی با تأکید بر تاب‌آوری فردی به‌عنوان قابلیت حفظ کارکرد روانی و اجتماعی پس از مواجهه با تروما و فقدان، ادامه داد: تاب‌آوری جمعی به توانمندی یک جامعه در بازسازی هنجارها، روابط اجتماعی و اقتصاد پس از جنگ اشاره دارد و در این دو بعد، زنان نقش بسزایی ایفا می‌کنند.
این کارشناس در حوزه سلامت بلایا و فوریت‌های پزشکی اظهار داشت: نقش حیاتی زنان در بازسازی جامعه پس از بحران، به ویژه جنگ، در چهار زمینه متجلی است. این موارد شامل تاب‌آوری اقتصادی خانواده و جامعه با مدیریت منابع محدود، ایجاد مشاغل کوچک خانگی و نقش‌آفرینی به‌عنوان تأمین‌کننده در دوران جنگ است. همچنین، کمک به بازسازی روانی جامعه از طریق روایت‌درمانی جمعی که به کاهش خشونت‌ها منجر می‌شود نیز از کارکردهای آنان به شمار می‌آید. در غیاب مردان در دوره جنگ، زنان به‌طور ناگهانی به تأمین‌کنندگان اقتصادی خانواده تبدیل می‌شوند و در عین حال، پشتیبانی عاطفی خانواده را حفظ می‌کنند. آن‌ها از هوش هیجانی و شبکه‌سازی غیررسمی، نظیر گروه‌های همیاری بین همسایگان، بهره می‌برند تا نسخه‌ای جدید و قوی‌تر از خود ایجاد کنند. زنان همچنین از طریق تشکیل شبکه‌های غیررسمی برای تبادل اطلاعات صحیح، مواد غذایی، دارو و جستجوی عزیزان مفقود شده، سرمایه اجتماعی جامعه را در زمان بحران حفظ می‌کنند.
او ادامه داد: همزمانی هفته ملی سلامت بانوان ایران (۲۴ تا ۳۰ مهرماه) با هفته کاهش خطر بلایا، فرصتی مساعد برای بازنگری در نقشی است که زنان در بهبود تاب‌آوری خانواده و جامعه دارند. در سال جاری، «تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود» به‌عنوان شعار جهانی روز کاهش خطر بلایا برگزیده شده که به روشنی به اهمیت خانه و خانواده به‌عنوان اولین دیوار دفاعی جامعه در برابر بحران‌ها اشاره دارد.
دهقانی افزود: همچنین، هفته ملی سلامت بانوان با محوریت سلامت و تاب‌آوری زنان در حال برگزاری است. این همزمانی پیغام روشنی به همراه دارد؛ بدون سلامت و توانمندی زنان، شکل‌گیری خانواده‌ای تاب‌آور ممکن نیست و در غیاب خانه‌های تاب‌آور، چنین جامعه‌ای نیز در برابر بحران‌ها زندگی نخواهد کرد. اگر خانواده را اولین سنگر جامعه به حساب آوریم، بدون شک، زنان به‌عنوان معماران اصلی این سنگر محسوب می‌شوند.
او گفت: تجربه بحران‌های مختلف در ایران و سایر نقاط جهان نشان می‌دهد که زنان در شرایط بحرانی، بیش از هر زمان دیگر، در حفظ تعادل عاطفی خانواده، استمرار زندگی روزمره و مراقبت از اعضای خانواده به خصوص گروه‌های آسیب‌پذیر نقش کلیدی دارند. زنان نه تنها در معرض آسیب‌های جسمی و روانی بیشتری قرار دارند، بلکه به دلیل مسئولیت‌های مضاعف خانوادگی، فرهنگی و اجتماعی، فشار بیشتری در دوران بحران و بعد از آن متحمل می‌شوند. با این حال، همین مسئولیت‌ها آن‌ها را به «مدیران غیررسمی بحران» تبدیل کرده است؛ کسانی که مرکز ثبات خانواده و جامعه به شمار می‌روند و می‌توانند در دل یک فاجعه، فرصت‌های اجتماعی نوینی فراهم کنند.
این متخصص در سلامت بلایا و فوریت‌های پزشکی با تأکید بر نقش محوری زنان در تقویت بنیان خانواده و ارتقاء تاب‌آوری اجتماعی اشاره کرد: زنان در خانواده‌های مقاوم نقش حیاتی دارند و می‌توانند با مدیریت بحران، تربیت نسل مقاوم و حفظ آرامش خانواده در شرایط سخت، خط مقدم پایداری در خانه را حفظ نمایند. آموزش در زمینه موضوعاتی نظیر چالش‌های روانی در زمان بحران، اقدامات پیشگیرانه، کمک‌های اولیه، مدیریت خانواده در زمان فقدان برق و گاز، و بهبود تاب‌آوری اجتماعی، مهارت‌هایی هستند که به وضوح با اهداف هفته کاهش خطر بلایا و شعار «تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود» هم‌راستا بوده و می‌بایست به زنان جامعه منتقل شوند.
او تصریح کرد: زنی که از سلامت جسمی و روانی برخوردار است، قادر است در زمان بحران، تصمیمات صحیحی اتخاذ کرده، اعضای خانواده را مدیریت نماید و آرامش را به خانه بازگرداند. به همین دلیل، هفته ملی سلامت بانوان و هفته کاهش خطر بلایا نمی‌توانند به‌عنوان دو موضوع مجزا مطرح شوند؛ سلامت بانوان، شرط لازم برای تاب‌آوری خانواده است. این تصور باید در تمام سطوح جامعه و حاکمیت تقویت شود که باید رویکرد سنتی به زنان را به‌عنوان افراد آسیب‌پذیر کنار گذاشته و آن‌ها را به‌عنوان کنشگران فعال در مدیریت بحران شناخت و به‌طور رسمی در روند سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ریزی‌های بحران‌محور مشارکت دهیم. بر همین اساس، آموزش‌های خانه به خانه و توانمندسازی زنان در زمینه مهارت‌های مقابله با بحران می‌تواند راهکار عملی و مؤثری برای ارتقاء تاب‌آوری جامعه باشد.
دهقانی همچنین افزود: تبعیض‌های جنسیتی، مشکلات اقتصادی، خشونت‌ها، کمبود محصولات بهداشتی زنان و مسئولیت‌های خانوادگی در دوران نوجوانی از جمله چالش‌های خاص و عوامل تهدیدکننده تاب‌آوری زنان در دوران بحران به شمار می‌روند. آموزش کمک‌های اولیه روانی، مهارت‌های زنده‌ماندن در شرایط جنگ و مدیریت پناهگاه‌ها برای زنان، قرار دادن بسته‌های ویژه شامل اقلام قاعدگی، بارداری و زایمان در کمک‌های بشردوستانه، اعطای وام‌های کوچک بدون ضامن برای کارآفرینی زنان پس از بحران، درمان تروماها با رویکرد زن‌محور و تشکیل گروه‌های همیار همسال، و حمایت قانونی از زنان سرپرست خانوار، تأسیس شبکه‌های محلی زنان به‌منظور مدیریت بحران و بهره‌برداری از تجربیات زنان بزرگتر به عنوان مشاوران اجتماعی و راهنمای نسل جوان، از جمله راهکارهایی هستند که می‌توانند تاب‌آوری زنان جامعه را بهبود ببخشند.
او همچنین تأکید کرد: حمایت از زنان شاغل در حوزه سلامت شامل مدیریت استرس، اعطای پاداش به‌جهت شرکت در تیم‌های عملیاتی و میدانی، ایجاد محیط‌های امن روانی در مراکز بهداشت و درمان، بهره‌برداری از سیستم چرخشی نیروی کار و حمایت از مادران شاغل به همراه فراهم کردن شرایط مناسب برای نگهداری فرزندان می‌تواند به‌عنوان تدابیری مؤثر در راستای تقویت تاب‌آوری آنان محسوب شود.
این متخصص سلامت در بلایا و فوریت‌های پزشکی در پایان سخنانش عنوان کرد: در نهایت، چنانچه بخواهیم جامعه‌ای تاب‌آور بسازیم، باید از داخل خانه آغاز کنیم؛ و اگر خواسته باشیم خانه‌ای تاب‌آور بسازیم، باید از سلامت و توانمندی بانوان شروع کنیم.
انتهای پیام