برج‌های کبوتر فلاورجان: از زراعت تا جاذبه گردشگری
محمود مولایی: بر اساس گزارش همشهری آنلاین، شهرستان فلاورجان به خاطر برج‌های کبوترخانه‌اش در سطح کشور شناخته شده است. این نوع ساخت و ساز که از زمان صفویان در ایران رواج یافته، بیشتر در استان‌های اصفهان و یزد قابل مشاهده است. در گذشته، کبوترخانه‌ها در کنار مزارع کشاورزی ساخته می‌شدند و از فضولات پرندگان جهت بهبود کیفیت خاک و محصولات استفاده می‌شد. در حال حاضر، کبوترخانه‌های موجود در فلاورجان به عنوان جاذبه‌های تاریخی با ارزشی در استان اصفهان تلقی می‌شوند.
شناسایی 150 برج
مدیر اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان فلاورجان با اشاره به شهرت جهانی برج‌های کبوتر و اهمیت این سازه‌ها در میراث کشاورزی کشور به همشهری می‌گوید: «به دلیل موقعیت جغرافیایی خوب و زمین‌های حاصلخیز شهرستان، به همراه وجود زاینده‌رود، فلاورجان از گذشته‌های دور یکی از مراکز مهم کشاورزی بوده و به همین دلیل این برج‌ها نقش حیاتی در این شهرستان ایفا کرده‌اند.»
حافظ کریمیان با اشاره به آمارهای اخیر، اعلام می‌کند که بیش از ۱۵۰ برج کبوتر در منطقه فلاورجان شناسایی شده است و می‌افزاید: «بررسی عکس‌های هوایی قدیمی نشان می‌دهد که در برهه‌ای از زمان، بیش از ۵۰۰ برج کبوتر در این ناحیه وجود داشته‌اند که متأسفانه زمان موجب تخریب بسیاری از آنها شده است.»
او همچنین می‌گوید: «وجود این برج‌ها خود گواه بر سابقه قابل توجه کشاورزی در فلاورجان است و این بناها از لحاظ تاریخی و معماری نیز از اهمیت بالایی در حوزه میراث فرهنگی برخوردارند.»
بزرگ‌ترین برج‌ها
مدیر اداره میراث فرهنگی شهرستان فلاورجان در سال‌های اخیر و در کورس مسئولیت‌های مختلف خود، این بناها را با نمونه‌های مشابه در نقاط دیگر ایران مقایسه کرده است. او بر این باور است که برج‌های کبوتر فلاورجان یکی از بزرگ‌ترین و برجسته‌ترین نمونه‌ها در سطح کشور و حتی خاورمیانه محسوب می‌شوند.
حافظ کریمیان می‌گوید: «یکی از برج‌های مهم این منطقه، مجموعه کبوترخانه چهاربرج است که ابعاد بسیار بزرگی داشته و حدود ۱۸ متر ارتفاع دارد. این بنا دو طبقه و به صورت تودرتو طراحی شده که دارای یک لایه داخلی و یک لایه خارجی است. برای ساخت این بنا تقریباً یک میلیون آجر مصرف شده و در حدود ۱۰ هزار لانه کبوتر در آن طراحی شده است.»
کریمیان خاطرنشان می‌کند: «قبل از شیوع ویروس کرونا، فرآیند ساماندهی این مجموعه آغاز شده و بخش‌های زیادی از زیرساخت‌های آن نیز آماده‌سازی شده‌اند. احتمال دارد که این مجموعه تا پایان سال جاری به بهره‌برداری برسد. در حال حاضر نیز گردشگران قادر به بازدید از این مکان هستند و تلاش برای آماده‌سازی امکانات پذیرایی و جنبه‌های لازم دیگر همچنان ادامه دارد.»
او به نمونه‌ای دیگر از برج‌های کبوتر فلاورجان اشاره کرده و می‌گوید: «مورد دیگری که وجود دارد شامل ۲۰ برج به هم پیوسته است که طراحی کم‌نظیری برخوردار می‌باشد. در ایران نمونه مشابهی با چنین طرح و ساختاری که ۲۰ برج در کنار یکدیگر قرار داشته باشند، وجود ندارد. این مجموعه از دور به شکل یک قلعه دیده می‌شود و نشان‌دهنده تکامل و پیشرفت سازندگان در عرصه معماری است.»
ساماندهی و مرمت برج‌ها
حافظ کریمیان درباره وضعیت نگهداری و مرمت این برج‌ها توضیح می‌دهد: «برای تعدادی از این سازه‌ها، سرمایه‌گذارانی شناسایی شده و مدیریت آنها به این سرمایه‌گذاران سپرده شده است. این برج‌ها به صورت منظم از نظر فنی و سایر ابعاد تحت نظارت قرار دارند. یکی از این برج‌ها که متعلق به یک مالک خصوصی است، مرمت شده و به مالک واگذار گردیده و قرار است به تأسیسات گردشگری تبدیل شود.»
او به کاربری سنتی برج‌های کبوتر اشاره کرده و بیان می‌کند: «این برج‌ها در گذشته برای نگهداری کبوتر و استفاده از فضولات آنها در کشاورزی طراحی شده بودند، اما با تغییر روش‌های کشاورزی و ناچیز شدن استفاده از کودهای طبیعی، این کاربرد به شکل قبل رایج نیست. در حال حاضر تنها حدود ۱۰ درصد برج‌های کبوتر در شهرستان فلاورجان هنوز برای تولید کود مورد استفاده قرار می‌گیرند.»
مدیر اداره میراث فرهنگی فلاورجان بر این باور است که یکی از اهداف اصلی در این شهرستان حفظ هویت تاریخی و ساماندهی برج‌های کبوتر به عنوان آثار میراثی است. پس از آن باید راهکارهای لازم برای تبدیل این بناها به تأسیسات گردشگری نیز فراهم شود.
کریمیان در این خصوص می‌گوید: «از آنجایی که این برج‌ها عمدتاً در میان مزارع کشاورزی واقع شده‌اند و از چالش‌های ناشی از توسعه شهری و گسترش ساخت‌وساز دور هستند، فضای اطراف آنها پتانسیل مناسبی برای ایجاد تأسیسات گردشگری فراهم می‌کند. برج‌های کبوتر فلاورجان به عنوان نمونه‌های بارز این نوع میراث در کشور شناخته می‌شوند.»
او در پایان تصریح می‌کند: «در این راستا، یک پکیج سرمایه‌گذاری گردشگری تهیه شده است، اما با توجه به وضعیت اقتصادی و چالش‌های موجود در کشور، در حال حاضر با شرایط رکود در این حوزه مواجه‌ایم. با این حال، امیدواریم که زمینه‌های لازم برای ایجاد مجموعه‌های کامل گردشگری در این مناطق در آینده نزدیک فراهم شود؛ مجموعه‌هایی که بتوانند به نحو مناسب در زمینه‌های گردشگری کشاورزی، خدمات پذیرایی و اقامت فعالیت کنند و در عین حال هویت و ارزش‌های فرهنگی این بناها حفظ گردد.»