آثار تاریخی در مسیر کاربری اقتصادی | ۱۳ ساختمان در انتظار انتقال به بخش خصوصی
همشهری آنلاین- راحله عبدالحسینی: با این حال، مطالعه درخصوص کاربری بناهای تاریخی نشان می‌دهد که اولویت صندوق توسعه و احیا به سمت رویکرد اقتصادی گرایش دارد و ابعاد فرهنگی، داستان‌سرایی تاریخی و حفظ هویت بناها در این رویکرد چندان مورد توجه قرار نگرفته است.
آیا بناهای تاریخی فقط اقامتگاه و پذیرایی هستند؟
از میان ۱۳ بنای تاریخی که برای احیا به مزایده گذاشته شده‌اند،خانه فیضی و خانه بحرینیان در اصفهان، خانه اهوازی در خوزستان، حمام بیگلربیگی و خانه حاج آخوند در کرمانشاه با کاربری فرهنگی (صنایع‌دستی) و پذیرایی، خانه حشمت‌الشگر در سمنان، همچنین خانه‌های اسدی، زینعلی و خطیبی در قزوین، کاروانسرای رباط سفید در گلستان، کاروانسرای خشکه‌رود، عمارت میرزا حسن آشتیانی و خانه معتمدالایاله در مرکزی به کاربری فرهنگی (صنایع‌دستی)، اقامتی و پذیرایی اختصاص یافته‌اند. علاوه بر این، خانه کازرونی در یزد با کاربری فرهنگی (صنایع‌دستی)، اقامتی و پذیرایی و خانه اسماعیل مرغون در استان یزد تنها به کاربری پذیرایی و اداری منصوب شده‌اند.
به عبارت دیگر، ۷ بنا به‌عنوان اقامتگاه و پذیرایی تعریف شده و ۶ بنای دیگری که کاربری اقامتی ندارند، تماماً به کاربری پذیرایی تعلق دارند. برای ۵ بنا علاوه بر پذیرایی، کاربری فرهنگی با تمرکز بر صنایع‌دستی نیز مشخص شده، اما یک بنا، یعنی خانه اسماعیل مرغون در یزد، تنها دارای کاربری پذیرایی و اداری است و هیچ بُعد فرهنگی برای آن در نظر گرفته نشده است.
این الگوی مکرر تغییر کاربری، با سهم بیشتر اقامتگاه و پذیرایی، نشان می‌دهد که مشابه مزایده‌های پیشین، بسیاری از بناها پس از واگذاری به رستوران، سفره‌خانه و اقامتگاه تبدیل می‌شوند و در واقع، کاربری اقتصادی بر کارکرد فرهنگی بناها سیطره خواهد داشت؛ رویکردی که در آن کالبد بنا حفظ می‌شود، اما هویت تاریخی و داستان‌های زنده مرتبط با آن عملاً از بین می‌رود.
اگرچه مجتبی شکری، معاون اقتصادی و بازرگانی صندوق توسعه و احیا، بر این باور است که بناهای شاخص در لیست مزایده قرار دارند و هر یک از آنها پس از مرمت و بهره‌برداری به ظرفیت‌های گردشگری، فرهنگی و شغلی در استان‌ها یاری خواهند رساند، اما آنچه در سند مزایده مشاهده می‌شود، بیشتر وجود کاربری پذیرایی برای بناهای تاریخی غنی استان‌ها است، نه رویکردی فرهنگی.
ضرورت توجه به ارزش‌های خاص هر بنا
در میان آثاری که به مزایده گذاشته شده، شامل منزل‌ها و عمارت‌های شخصیت‌های بزرگ، حمام و کاروانسرا، درخور توجه هستند. یک متخصص و پژوهشگر در حوزه مرمت و احیای بناهای تاریخی کشور، با تأکید بر اینکه تغییر کاربری یک بنای تاریخی به معنای احیای واقعی آن نیست، به همشهری می‌گوید: «در ابتدا باید ارزش‌ها و ویژگی‌های هر اثر تاریخی برای احیا شناسایی شود. ممکن است یک بنا به غیر از ارزش‌های معماری و هنری، نمایانگر ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی یا سیاسی مربوط به یک دوره خاص باشد و بدون در نظر گرفتن این ارزش‌ها، تصمیم‌گیری درباره آینده بنا نمی‌تواند احیای حقیقی اثر تلقی شود.»
سیاوش صابری کاخکی با تأکید بر اینکه هر بنای تاریخی ظرفیت منحصر به فردی برای احیا و کاربری جدید دارد، ادامه می‌دهد: «اگر کاربری متناسب با ارزش‌ها و خصوصیات معماری اثر طراحی شود و بتواند در فضای امروزی حیات داشته باشد، در آن صورت می‌توانیم درباره احیا سخن بگوییم.»
غلبه رویکرد اقتصادی بر احیای بناهای تاریخی
اکثر کاربری‌هایی که صندوق توسعه و احیا برای بناهای تاریخی در نظر گرفته، مربوط به اقامت و پذیرایی است که به حضور مستمر انسان و نیازهای سازه‌ای و تأسیساتی جدید نیازمند است. به تعبیر صابری‌کاخه، کاربری‌هایی مانند اقامت در بنای تاریخی، به بهانه احیای آن، نوعی مداخله جدی در بناست. او در توضیح بیشتر اضافه می‌کند: «در این مدل احیا، حضور شبانه‌روزی انسان مطرح است و همین موضوع نیاز به مداخلات سازه‌ای، تأسیساتی و معماری قابل توجهی دارد، در حالی که باید ایمنی بنا در اولویت قرار گیرد. لازم به ذکر است مداخلات اگر بدون توجه به ارزش‌های اثر صورت گیرد، می‌تواند یکی از اصول اصلی میراثی یعنی اصالت بنا را تحت تأثیر قرار دهد، زیرا بخش‌هایی از ساختار بنا دچار تغییر می‌شود. بنابراین، صرفاً تعریف یک کاربری اقتصادی برای بنای تاریخی، به معنای تضمین احیای آن نیست.»
در ارزیابی کلی از رویکرد غالب در جریان احیای بناهای تاریخی در کشور، او می‌افزاید: «از آنجا که این دیدگاه اقتصادی است و منطق سرمایه‌گذاری بخش خصوصی برای بازگشت سرمایه و میزان سود او مطرح است، ممکن است بازسازی بنا برای کاربری اقامتی و پذیرایی به بنای تاریخی آسیب برساند. در حقیقت، بناهای تاریخی نباید صرفاً به عنوان دارایی‌هایی برای ایجاد درآمد تلقی شوند. همه مردم ایران حق دارند از آثار تاریخی بهره‌مند شوند.»
احیای بنا با سرعتی کند
بر اساس آماری که معاون اقتصادی و بازرگانی صندوق توسعه و احیا ارائه کرده، این صندوق از ابتدای سال ۱۴۰۴ موفق به معرفی ۸۴ بنای تاریخی و فرهنگی در ۲۸ استان کشور به متقاضیان واجد شرایط شده است که از این تعداد، ۳۸ بنا در ۲۵ استان با اتمام روند مزایده به بخش خصوصی واگذار شده و سرمایه جذب‌شده از طریق این واگذاری‌ها در سال ۱۴۰۴ به حدود ۵/۷ هزار میلیارد ریال رسیده است.
به گفته مجتبی شکری، اصفهان، لرستان و خوزستان به عنوان استان‌های پیشتاز در معرفی بناهای تاریخی و فرهنگی از سوی صندوق توسعه و احیا شناخته شده‌اند.
از سوی دیگر، آمارها نشان می‌دهد که از زمان تأسیس صندوق احیا و بهره‌برداری از بناهای تاریخی و فرهنگی در سال ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۲، تنها ۱۲۰ بنا با کمک بخش خصوصی احیا شده و به‌طور متوسط هر سال تنها ۷ بنا مورد احیا قرار گرفته است؛ در حالی که کارشناسان این آمار را نادرست تلقی می‌کنند و بر این باورند که حدود یک‌سوم این آمار محقق گردیده که بخش زیادی از آنها به دلیل مشکلات حقوقی هنوز به بهره‌برداری نرسیده‌اند.
بسیاری از سرمایه‌گذاران خصوصی و توسعه‌گران فرهنگی به فرآیندهای طولانی، عدم شفافیت و خطراتی از قبیل فسخ یا درگیری‌های حقوقی معترض هستند و این شرایط، سرمایه‌گذاری در زمینه میراث فرهنگی را به تجربه‌ای پرخطر و ناامیدکننده تبدیل کرده است؛ عواملی که سبب تشدید تأخیر در مرمت، افزایش فرسایش و تخریب بناها و از دست رفتن فرصت‌های گردشگری در کشور گردیده است.