تربیت‌بدنی و سلامت، زیربنای یادگیری و کیفیت آموزش است
محمد جعفری در آیین ملی نواختن زنگ شمیم (شبکه ملی یادگیری منابع انسانی) که امروز دوشنبه ۲۷ مهر در قم برگزار شد، اظهار کرد: از هفته تربیت بدنی باید به عنوان فرصتی برای گفتمان‌سازی، ترویج اهمیت ورزش و سلامت و تقویت نقش‌آفرینی جامعه در این حوزه استفاده کرد.
معاون تربیت بدنی و سلامت وزارت آموزش‌وپرورش با اشاره به هم‌زمانی به صدا درآمدن زنگ ورزش و آغاز طرح شمیم در قم و سراسر کشور، هدف سخنانش را تبیین چرایی برنامه‌های تربیت‌بدنی و سلامت و ارائه الگویی مفهومی برای فعالیت‌های در حال اجرا دانست و گفت: این الگو نباید صرفاً دیدگاه یک مسئول باشد، بلکه باید به زبان مشترک معلمان، مراقبان سلامت، مدیران، کارشناسان و مسئولان تبدیل شود تا آنان بتوانند ضرورت برنامه‌ها را برای دانش‌آموزان، خانواده‌ها و مدیران مدارس توضیح دهند.
وی با بیان این که مسیر اصلی وزارت آموزش‌وپرورش بر سه اصل عدالت، کیفیت و هویت استوار است، عنوان کرد: طراحی برنامه‌ها نیز باید با این سه اصل پیوند داشته باشد چون تربیت‌بدنی و سلامت موضوعی حاشیه‌ای یا صرفاً اجرایی نیست؛ اگر اهمیت آن به گفتمانی ملی تبدیل شود و در زیرساخت‌ها، منابع انسانی و ریل‌گذاری اسناد بالادستی جایگاه پیدا کند، نظام تعلیم‌وتربیت به دستاوردی بنیادی رسیده است.
چالش کم‌تحرکی و پیامدهای آن برای دانش‌آموزان
جعفری بیان کرد: زندگی ماشینی و آپارتمان‌نشینی، کوچک‌شدن یا از میان رفتن محل‌های بازی در محله‌ها، محروم‌ماندن کودکان از بهره‌گیری از برخی فضاها و سالن‌های ورزشی، گسترش بازی‌های رایانه‌ای و افزایش زمان خانه‌نشینی همچنین تجربه برگزاری کلاس‌های مجازی در سال‌های گذشته از عوامل کاهش مشارکت مردم در ورزش است. نوسان عملکردهای بین‌المللی نیز در کنار این عوامل، ضرورت توجه جدی‌تر به تحرک و ورزش را نشان می‌دهد.
وی گفت: مجموعه این شرایط می‌تواند نسلی کم‌تحرک و «نشسته» پدید آورد؛ نسلی که آمادگی جسمانی و سواد بدنی و حرکتی آن پایین است، به تماشای تلویزیون گرایش بیشتری دارد و ممکن است در اجرای مهارت‌های ورزشی با دشواری روبه‌رو شود.
به گفته جعفری، چنین وضعیتی احتمال اضافه‌وزن و چاقی را افزایش می‌دهد و در کنار آن، نشاط، امید و شادابی را کاهش می‌دهد و اضطراب و استرس را بالا می‌برد.
وی با اشاره به طرح کنترل وزن و چاقی که در سال ۱۳۹۸ و در دوران کرونا اجرا شد، افزود: رویکرد اصلی آن طرح فرهنگ‌سازی، آموزش و ایجاد گفتمان بود؛ زیرا همه زمینه‌های اجتماعی مؤثر بر سلامت را نمی‌توان با یک اقدام یا در کوتاه‌مدت برطرف کرد.
معاون تربیت‌بدنی و سلامت وزارت آموزش‌وپرورش بازی، ورزش و فعالیت بدنی را کلیدواژه‌های مهم توسعه این حوزه دانست و افزود: این فعالیت‌ها می‌توانند به ارتقای سلامت جسمی و روانی کودکان کمک کنند.
جعفری گفت: پیامدهای اضافه وزن و چاقی تنها به وضعیت جسمانی محدود نمی‌شود و می‌تواند بر روحیه و فرایند یادگیری نیز اثر بگذارد. کاهش امید و نشاط، افت مشارکت بدنی، ضعف در رشد مهارت‌های بنیادین، کاهش سواد حرکتی و سلامت، افزایش ناهنجاری‌های قامتی و احتمال افت تحصیلی و تضعیف حافظه از مسائلی است که باید مورد توجه قرار گیرد. دانش‌آموزی که سالم، بانشاط و امیدوار نباشد، در مسیر موفقیت آموزشی نیز با دشواری مواجه می‌شود.
وی با استناد به پژوهش‌های علمی، نسبت به پیامدهای بلندمدت بی‌تحرکی و افزایش عوامل خطر برای بیماری‌های قلبی‌عروقی، دیابت و فشار خون هشدار داد و گفت: بی‌توجهی به سلامت می‌تواند زمینه‌ساز رفتارهای ناسالم در ابعاد جسمی و روانی شود. تلاش‌های موجود کافی نیست و تغییر پایدار مستلزم تغییر نگاه، نگرش و در نهایت رفتار جامعه است؛ در کنار منابع انسانی باکیفیت، فضا و تجهیزات مناسب و برنامه و محتوای مؤثر، فرهنگ‌سازی باید در مرکز توجه باشد.
افزایش فضاهای ورزشی و تقویت تجهیزات مدارس
جعفری با اشاره به اقدامات دو سال گذشته در حوزه فضاهای ورزشی و تجهیزات گفت: با حمایت وزارت آموزش‌وپرورش، بیش از ۷۰۰ میلیارد تومان اعتبار برای کمک به استان‌ها در زمینه تجهیزات ورزشی و بهداشتی اختصاص یافته است که این اعتبار را حاصل پیگیری در دولت، سازمان برنامه‌وبودجه و مجلس است.
وی گفت: اجرای درس تربیت‌بدنی و فعالیت مراقبان سلامت به تجهیزات نیاز دارد و فراهم‌کردن فضایی سالم، استاندارد، ایمن و بانشاط باید در کنار کارهای نوسازی مدارس دنبال شود. حتی زمین‌های آسفالت یا سیمانی نیز در عمل به‌عنوان فضای برگزاری کلاس تربیت‌بدنی استفاده می‌شوند و باید حداقل شرایط لازم برای فعالیت دانش‌آموزان در آنها فراهم باشد.
معاون وزیر تصریح کرد: سرانه فضاهای استاندارد آموزش‌وپرورش که در سال‌های گذشته کمتر از ۲۰ مترمربع اعلام می‌شد، طی دو سال گذشته به ۳۸ مترمربع رسیده است. همچنین در سال گذشته یک‌هزار و ۸۶۲ فضای ورزشی به مجموعه فضاهای آموزش‌وپرورش افزوده یا بهسازی شد؛ از جمله زمین‌های چمن مصنوعی، تکمیل سالن‌های نیمه‌تمام، کلاس‌های درس تربیت‌بدنی و بهینه‌سازی فضاهای ورزشی و بهداشتی است.
وی از هدف‌گذاری برای ایجاد سه‌هزار فضای ورزشی در سال جاری خبر داد و گفت: اطلس جامع فضاهای ورزشی نیز آماده شده است. بر اساس آمار ارائه‌شده در سخنرانی، سرانه فضای ورزشی استان قم در سال گذشته به ۰.۴۳ مترمربع رسیده و افزون بر آن، برای سال ۱۴۰۵ حدود ۴۶ فضا در قالب تفاهم‌نامه پیش‌بینی شده است.
معاون تربیت‌بدنی و سلامت وزارت آموزش‌وپرورش با اشاره به تکلیف برنامه هفتم پیشرفت برای رساندن سرانه به یک مترمربع تا پایان برنامه، بر لزوم استفاده از اطلاعات اطلس برای اولویت‌بندی مناطق کم‌برخوردار تأکید کرد. وجود اطلس امکان می‌دهد تصمیم‌گیری درباره محل احداث فضاهای جدید بر مبنای داده و عدالت انجام شود.
نیروی انسانی متخصص و اصلاح برنامه درسی
وی با اشاره به کمبود معلمان متخصص تربیت‌بدنی گفت: هدف‌گذاری برنامه هفتم آن است که تا پایان برنامه به ازای هر ۲۸۰ دانش‌آموز یک معلم تربیت‌بدنی متخصص وجود داشته باشد؛ در حالی که نسبت موجود حدود یک معلم به ازای هر ۴۰۸ دانش‌آموز اعلام است.
جعفری درباره درخواست افزایش ساعت درس تربیت‌بدنی گفت: تغییر ساعت برنامه درسی به‌سادگی انجام نمی‌شود و در حیطه مأموریت سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی است.
وی با اشاره به آغاز پروژه تحول برنامه درسی از سال گذشته گفت: چنین تحولی زمان‌بر است و دست‌کم هفت سال برای آن برآورد می‌شود؛ از این رو لازم است متخصصان حوزه تربیت‌بدنی و سلامت در این فرایند اثرگذار باشند و فعالیت‌های مکمل و فوق‌برنامه نیز تا آن زمان به کار گرفته شوند.
معاون تربیت‌بدنی و سلامت وزارت آموزش‌وپرورش با بیان اینکه یک ساعت و نیم درس تربیت‌بدنی به‌تنهایی پاسخگوی نیاز حرکتی دانش‌آموزان نیست، افزود: تلاش شده است برنامه‌های جمعی سلامت‌محور و تربیت‌بدنی در قالب پودمان‌ها گنجانده شود. این رویکرد ابتدا در شماری از شهرستان‌های تهران آغاز شد و امسال در ۲۰۰ مدرسه کشور اجرا می‌شود. همچنین قرار است موضوع‌های تربیت‌بدنی و سلامت به‌صورت تلفیقی در محتوای دروسی، از جمله موضوع‌هایی مانند ریاضی و فارسی، دیده شود تا دانش‌آموز از ابتدای ورود به مدرسه با حرکت و پویایی مأنوس شود.
الگوی شمیم؛ از سیاست‌های کلان تا برنامه مدرسه
وی نقطه کانونی الگوی مفهومی شمیم را ترویج سبک زندگی سالم و فعال معرفی کرد و گفت: موضوع سلامت، مسئولیت یک گروه شغلی مشخص نیست. مراقب سلامت وظایف تخصصی خود را دارد، اما همه مسئولان در مدرسه و بیرون از آن، بسته به جایگاهشان، نقشی مستقیم یا غیرمستقیم ایفا می‌کنند.
جعفری گفت: سیاست‌های این الگو بر اسناد بالادستی، از جمله سند تحول بنیادین، منویات رهبر شهید، نقشه اجرایی‌سازی سند تحول، بیانیه گام دوم انقلاب و برنامه هفتم پیشرفت استوار است و مفاهیم آن باید با آموزش و تکرار به فرهنگ و رفتار تبدیل شود.
معاون تربیت‌بدنی و سلامت وزارت آموزش‌وپرورش افزود: دانش‌آموز همان نوجوان و جوان جامعه است و برنامه‌های مدرسه علاوه بر اثر جسمانی، می‌توانند کارکرد هویتی، فرهنگی و اجتماعی داشته باشند.
وی اهداف این منظومه را جاری‌شدن درس تربیت‌بدنی و فعالیت‌های سلامت‌محور در مدرسه، افزایش امید و نشاط، ارتقای سواد سلامت دانش‌آموزان و جلب مشارکت خانواده‌ها برشمرد و گفت: مدیران و عوامل اجرایی مدارس، مدیران مجموعه‌های آموزشی و ورزشی، خانواده‌ها، مسئولان تربیت‌بدنی و رسانه‌ها از شرکای اجرای برنامه‌ها هستند. همکاری با محیط‌زیست، جمعیت هلال‌احمر، خانه‌های بهداشت، دانشگاه‌های علوم پزشکی، هیئت‌ها و انجمن‌های ورزشی نیز می‌تواند به ترویج سبک زندگی سالم و فعال کمک کند.
معاون تربیت‌بدنی و سلامت وزارت آموزش‌وپرورش در توضیح اجزای برنامه‌ها گفت: اجرای درست درس تربیت‌بدنی بر اساس کتاب راهنمای معلم و دانش تخصصی، ارزشیابی، آموزش مهارت‌های ورزشی و کمک به رشد اجتماعی، اخلاقی، فرهنگی و ورزشی دانش‌آموزان از وظایف اصلی این حوزه است.
به گفته معاون وزیر، برنامه‌های مکمل باید با راهبری معلم تربیت‌بدنی و مدیر مدرسه و با استفاده از ظرفیت انجمن‌ها اجرا شود؛ ورزش صبحگاهی، برنامه‌های مرتبط با «ضربان مدرسه»، المپیادهای ورزشی درون‌مدرسه‌ای، کانون‌های ورزشی و تندرستی، استعدادیابی، تأمین تجهیزات، برگزاری مسابقات و جشنواره‌ها و فعالیت‌های پیشگیرانه از آسیب‌های اجتماعی از جمله این برنامه‌هاست.
وی از ظرفیت «میدان پویا» نیز نام برد و تشریح کرد: فضایی که می‌تواند حضور والدین و مسئولان را در کنار دانش‌آموزان برای تحرک و فعالیت جمعی فراهم کند. در بخش سلامت و تندرستی نیز طرح‌هایی از جمله «ماهر»، آماده‌سازی دانش‌آموز برای روزهای سخت، مکمل‌یاری، بهسازی فضاهای بهداشتی، ارتقای سلامت نوجوانی و غربالگری در مجموعه برنامه‌ها جای می‌گیرند.
معاون تربیت‌بدنی و سلامت وزارت آموزش‌وپرورش بیان کرد: همه فعالیت‌ها برای همه دانش‌آموزان به یک شکل طراحی نمی‌شوند و اجرای هر کدام باید بر اساس ضابطه و قانون باشد.
کانون‌های تندرستی باید بر پایه مصوبه و برنامه‌ریزی ایجاد شوند
وی با اشاره به تجربه کانون‌های حرکات اصلاحی و تندرستی در برخی استان‌ها گفت: نباید برنامه‌ها تنها با حضور یک مسئول آغاز شوند و با تغییر او کنار گذاشته شوند. اگر هدف برنامه درست و مبتنی بر نیاز باشد، باید برای آن ریل‌گذاری پایدار صورت گیرد. ایجاد کانون‌های تندرستی و استعدادیابی ورزشی در برنامه هفتم پیش‌بینی شده و برای تثبیت آن لازم است نظر خبرگان اخذ، طرح به‌طور کارشناسی آماده و در شورای عالی آموزش‌وپرورش تصویب شود.
به گفته معاون تربیت‌بدنی و سلامت وزارت آموزش‌وپرورش، تصویب این طرح فرایندی تخصصی را طی کرده است؛ موضوع در کمیسیون‌های تخصصی بررسی و درباره مقررات و جزئیات آن دفاع شده، کلیات در صحن شورای عالی آموزش‌وپرورش به تصویب رسیده و ملاحظاتی درباره ساماندهی نیروی انسانی و منابع مالی مطرح بوده است.
وی گفت: پس از پیگیری سه‌ماهه و تأییدهای اخیر، موضوع برای طی مراحل بعدی به نهاد ریاست‌جمهوری ارسال می‌شود و این روند ممکن است سه تا چهار ماه زمان ببرد اما تصویب در شورای عالی، برنامه را از وابستگی به سلیقه مسئولان و تغییر مدیریت‌ها خارج می‌کند و مسئولان بعدی را به اجرای آن مکلف خواهد کرد.
جعفری توضیح داد: هدف کانون‌ها صرفاً شناسایی چند دانش‌آموز دارای گودی کمر یا کف پای صاف و ارجاع آنان به پزشک یا ارائه چند تمرین نیست؛ بلکه باید سازوکاری اصولی و پیوسته ایجاد شود. استقرار کانون‌ها باید ابتدا در مراکز استان‌ها و سپس در نواحی پرجمعیت، با درنظرگرفتن بهره‌وری و کارایی، انجام شود، همچنین تجهیز مراکز و آموزش نیروی انسانی نیز پیش‌نیازهای اجرای درست این برنامه است.
معاون تربیت‌بدنی و سلامت وزارت آموزش‌وپرورش تصریح کرد: در الگوی پیشنهادی، دانش‌آموزان در ورودی پایه اول غربالگری می‌شوند و شاخص‌هایی مانند قد، وزن، شاخص توده بدنی، ناهنجاری‌های قامتی و سواد حرکتی آنان بررسی می‌شود. نتیجه باید در قالب کارنامه‌ای به دانش‌آموز و خانواده ارائه شود تا روشن باشد چه مداخله‌های حرکتی و تغذیه‌ای، زیر نظر متخصصان، نیاز است. سپس وضعیت دانش‌آموز در مقاطع بعدی، از جمله پایه‌های سوم و چهارم، ششم و هفتم و نهم و دهم، پیگیری می‌شود.
انتهای پیام