چای ایرانی را با قیمت ۲ دلار به فروش می‌رسانیم؛ اما واردات آن ۶ دلار هزینه دارد!
طبق گزارش ایسنا، چای به‌عنوان یکی از محصولات کلیدی کشاورزی در مناطق شمالی کشور، نه‌تنها نقش مهمی در معیشت هزاران خانواده ایفا می‌کند، بلکه دارای جایگاه ویژه‌ای در سبد خرید ایرانی‌ها نیز است. با این حال، صنعت چای ایران به مدت سال‌ها با چالش‌هایی نظیر تقسیم‌بندی کوچک زمین‌های کشاورزی، افزایش هزینه‌های تولید، ناتوانی در بازاریابی و وابستگی قابل توجه به واردات مواجه است. این موضوع، به‌خصوص با اختلاف چشمگیری که بین قیمت چای صادراتی ایران و چای وارداتی وجود دارد، سوالاتی را در مورد اقتصادی بودن تجارت این محصول و لزوم بازنگری در سیاست‌های مربوط به تولید، واردات و صادرات به وجود آورده است؛ مسئله‌ای که با توجه به پتانسیل‌های چای ایرانی برای ورود به بازارهای داخلی و بین‌المللی، اهمیت ویژه‌ای دارد.
ابوذر رضاییان - تولیدکننده و کارشناس ارشد چای ایرانی - در گفت‌وگو با ایسنا، ضمن اشاره به وضعیت تولید و تجارت چای در کشور، بیان داشت: چای ایرانی در حال حاضر با قیمتی در حدود یک‌ونیم تا دو دلار به ازای هر کیلوگرم به فروش می‌رسد، در حالی که چای وارداتی هر کیلوگرم حدود پنج تا شش دلار قیمت دارد. از آنجا که تولید داخلی به‌طور کامل نیاز کشور را برآورده نمی‌کند، صادرات با این قیمت‌های کنونی به سمت اقتصادی نخواهد رفت و باید به‌دنبال ایجاد شرایطی برای حضور چای ایرانی در بازارهای صادراتی با ارزش افزوده بیشتر بود.
او در بررسی وضعیت تولید چای برای سال ۱۴۰۵ اظهار داشت: شرایط جوی امسال برای تولید چای مثبت و مساعد بوده و برداشت برگ سبز نسبت به سال قبل حدود ۱۷ درصد افزایش یافته است. این جهش در برداشت، همچنین به افزایش تولید چای خشک کمک کرده و با توجه به شروع چین چهارم، در صورت تداوم وضعیت جوی خوب، احتمال رشد بیشتر تولید نیز وجود دارد.
نیاز سالانه کشور به ۶۳ هزار تن چای می‌رسد
این کارشناس صنعت چای به کاهش مصرف سرانه چای در ایران اشاره کرد و گفت: مصرف سرانه چای که قبلاً حدود یک کیلو و ۳۰۰ گرم در سال بود، اکنون به طور تقریبی به ۷۰۰ گرم کاهش یافته است. بر این اساس، با احتساب جمعیت تقریبی ۹۰ میلیون نفر، برآورد می‌شود که نیاز سالانه کشور به چای حدود ۶۳ هزار تن باشد، در حالی که میزان تولید داخلی تقریباً ۳۰ هزار تن است.
رضاییان افزود: کسری چای کشور حدود ۳۵ هزار تن را تشکیل می‌دهد که لازم است از طریق واردات جبران شود، اما معیار واردات باید بر اساس نیاز واقعی بازار باشد. بهتر است که واردات چای به‌ویژه برای نیمه دوم سال و پس از پایان فصل تولید ساماندهی شود تا علاوه بر تامین نیاز مصرف‌کنندگان، آسیبی به تولیدکنندگان داخلی وارد نشود. همچنین، میزان واردات نباید به قدری باشد که بازار چای داخلی را تحت تأثیر قرار دهد و محدودیت‌های شدید در واردات نیز نباید باعث بروز کمبود عرضه و افزایش قیمت برای مصرف‌کنندگان شود.
برای تولید هر کیلو چای خشک، پنج کیلو برگ سبز مصرف می‌شود
این تولیدکننده در توضیح میزان استحصال چای خشک از برگ سبز گفت: معمولاً از هر چهار کیلو و ۴۰۰ گرم برگ سبز، یک کیلوگرم چای خشک به‌دست می‌آید، اما به علت افت کیفیت برگ سبز و عدم رعایت کامل اصول برداشت در برخی باغ‌ها، در حال حاضر برای تولید هر کیلوگرم چای خشک به چیزی در حدود پنج کیلوگرم برگ سبز نیاز است.
او هزینه نهایی تولید هر کیلوگرم چای خشک را حدود ۲۸۰ تا ۳۲۰ هزار تومان ذکر کرد و ادامه داد: افزایش هزینه‌های تولید، بسته‌بندی، دستمزد نیروی کار و هزینه‌های انرژی، بهای تمام‌شده چای را بالا برده است. در سال‌های اخیر، قیمت تضمینی خرید برگ سبز چای هم افزایش قابل توجهی داشته و در برخی سال‌ها این افزایش به ۵۰ درصد رسیده است، اما هنوز هم هزینه‌های کشاورزان به‌طور کامل تامین نمی‌شود.
رضاییان با نگاهی به نقش خرده‌مالکی در افزایش هزینه‌های تولید بیان کرد: باغ‌های چای که به‌درستی نگهداری شوند و عملیات هرس، کوددهی و دیگر مراقبت‌ها به‌موقع انجام گیرد، در شرایط مؤثر می‌توانند سالانه حدود ۱۴ تا ۱۵ تن برگ سبز در هر هکتار به‌ثمر آورند. عدم توجه به باغ‌ها، موجب پایین آمدن عملکرد و در نتیجه کاهش درآمد کشاورزان خواهد شد. خرده‌مالکی و نبود توجیه اقتصادی برای نگهداری برخی باغ‌ها از جمله دلایل رها شدن آن‌ها است؛ با این حال، تسهیلات صندوق حمایت از توسعه چای و انسجام دولت در سال‌های اخیر تا حدودی توانسته به افزایش انگیزه کشاورزان برای ادامه فعالیت در این حوزه کمک کند.
صادرات چهار هزار تن چای ایرانی با قیمت پایین
رضاییان به وضعیت صادرات چای اشاره کرد و گفت: بر اساس آمار موجود، حدود چهار هزار تن از چای تولیدی در سال جاری صادر شده است. مقاصد صادراتی چای ایران عمدتاً شامل کشورهای CIS و کشورهای حاشیه دریای خزر می‌شود که این محصول با قیمتی در حدود یک‌ونیم تا دو دلار به ازای هر کیلوگرم به این کشورها صادر می‌گردد، در حالی که چای خارجی به قیمت تقریباً پنج تا ۶ دلار به کشور ما وارد می‌شود. از آنجایی که تولید داخلی پاسخگوی نیاز نیست، بخشی از چای صادراتی باید با واردات جایگزین شود؛ مسئله‌ای که با توجه به محدودیت منابع ارزی کشور، از جنبه اقتصادی قابل تأمل است.
این تولیدکننده بر لزوم بازنگری در سیاست‌های صادراتی چای تأکید کرد و گفت: صادرات تنها زمانی می‌تواند برای کشور سودآور باشد که محصولات ایرانی با ارزش افزوده مناسب در بازارهای خارجی عرضه شوند. چای ایرانی به سبب ویژگی‌هایی نظیر خلوص و عدم استفاده از رنگ، اسانس و افزودنی‌های غیرطبیعی، بالقوه ظرفیت ورود به بازارهای باارزش‌تر مثل بازار اروپا را دارد. اگر بتوان میزان صادرات چای ایرانی را به ۱۰ تا ۱۲ دلار به ازای هر کیلوگرم افزایش داد، در حالی که قیمت چای وارداتی پنج تا شش دلار است، می‌توان از صادرات موفق و اقتصادی صحبت کرد. به همین خاطر، نباید صرفاً به افزایش حجم صادرات توجه کرد، بلکه برنامه‌ریزی برای ارتقای ارزش صادرات چای ایرانی نیز ضروری است.
ضعف برندسازی؛ مانعی برای معرفی چای ایرانی
این کارشناس صنعت چای، ضعف برندسازی را یکی از مانع‌های کلیدی معرفی چای ایرانی به مصرف‌کنندگان معرفی کرد و گفت: با وجود ظرفیت‌ها و مزایای چای ایرانی، هنوز برندی در سطح ملی که بتواند کیفیت و جایگاه این محصول را در بازار به خوبی نمایان کند، شکل نگرفته است. برای ایجاد چنین برندی، نیاز به سرمایه‌گذاری قابل توجه و حمایت دولت است. چای ایرانی عموماً بدون رنگ، اسانس و افزودنی‌های غیرطبیعی به بازار عرضه می‌شود، اما برخی مصرف‌کنندگان به عطر و طعم چای‌های طعمدار عادت کرده‌اند. بنابراین، معرفی درست ویژگی‌های چای ایرانی، شناسایی بازار هدف و سرمایه‌گذاری در عرصه بازاریابی می‌تواند به توسعه شناخت و مصرف این محصول کمک کند.
رضاییان با تأکید بر اهمیت بازار داخلی تصریح کرد: در اولویت باید برنامه‌ریزی به‌گونه‌ای باشد که چای تولید شده در کشور به‌دست مصرف‌کننده ایرانی برسد و سپس به توسعه بازارهای صادراتی با ارزش افزوده بالاتر پرداخته شود.
خرده‌مالکی؛ مهم‌ترین چالش ساختاری صنعت چای
این تولیدکننده، خرده‌مالکی را بزرگ‌ترین چالش ساختاری صنعت چای کشور معرفی کرد و گفت: عمدتاً باغ‌های چای دارای مساحتی کمتر از یک‌ونیم هکتار هستند و همین موضوع مانع از برنامه‌ریزی منسجم برای نگهداری باغ‌ها، افزایش بهره‌وری و مدیریت اقتصادی تولید می‌شود.
او با اشاره به تجربه‌های کشورهای تولیدکننده چای مانند هند و سریلانکا، مطرح کرد: واحدهای تولیدی و کارخانه‌های چای بایستی به‌گونه‌ای ساماندهی شوند که هر واحد حداقل حدود ۱۰۰ هکتار باغ چای را در اختیار داشته باشد. این ساختار می‌تواند امکان برنامه‌ریزی یکپارچه برای هرس، داشت، برداشت، فرآوری و بازرگانی محصولات را فراهم آورد.
رضاییان در خاتمه یادآور شد: پیوند بین باغ‌ها، کارخانه‌ها و بازار و نیز حمایت سیستم بانکی از واحدهای تولیدی می‌تواند در کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری، بهبود برنامه‌ریزی تولید و ایجاد فرصت‌های شغلی در صنعت چای کشور مؤثر باشد.
انتهای پیام