تیلاپیا؛ ماهی پرسود یا چالشی برای آبزیان بومی؟

به گزارش ایسنا، داستان تیلاپیا در ایران، روایت تقابل دو نگرانی مهم است؛ از یک سو نیاز به توسعه تولید، ایجاد اشتغال و تأمین منابع پروتئینی و از سوی دیگر، خطراتی که ممکن است با گسترش یک گونه غیربومی در طبیعت به وجود آید. موضع سازمان حفاظت محیط زیست به این پرسش، دست‌کم در شرایط فعلی، روشن است؛ توسعه پرورش تیلاپیا در استان‌های جدید مورد موافقت این سازمان نیست و فعالیت مراکز موجود نیز باید تحت ضوابط مشخص و نظارت زیست‌محیطی انجام شود.

ماهی‌ای که از آفریقا به صنعت جهانی رسید

تیلاپیای نیل از خانواده سیچلایدها و بومی بخش‌هایی از آفریقاست. رشد سریع، سازگاری با شرایط محیطی متفاوت، مقاومت نسبی در برابر برخی بیماری‌ها و نیاز اکسیژنی نسبتاً پایین، این ماهی را به یکی از گونه‌های مهم آبزی‌پروری جهان تبدیل کرده است.

پرورش تیلاپیا سابقه‌ای چند هزار ساله دارد و شواهد تاریخی از نگهداری این ماهی در مصر باستان حکایت می‌کند. با این حال، گسترش صنعتی آن عمدتاً در نیمه دوم قرن بیستم اتفاق افتاد.

بر اساس آمار نقل‌شده درباره این صنعت، تولید جهانی تیلاپیا به حدود ۶.۲ میلیون تن در سال رسیده و کشورهایی مانند چین، اندونزی، فیلیپین و مصر از تولیدکنندگان مهم آن هستند اما موفقیت اقتصادی یک گونه در کشورهای دیگر، لزوماً به معنای بی‌خطر بودن آن در زیست‌بوم ایران نیست.

چرا تیلاپیا برای ایران جذاب شد؟

در کشوری که محدودیت منابع آب یکی از موانع توسعه کشاورزی و آبزی‌پروری است، امکان پرورش ماهی در مناطق خشک و استفاده از سامانه‌های کنترل‌شده اهمیت زیادی دارد. تیلاپیا نیز به دلیل ویژگی‌های زیستی و ظرفیت تولید، مورد توجه فعالان این حوزه قرار گرفته است. پرورش این ماهی در ایران از سال ۱۳۹۷ در مناطقی از کشور، به‌ویژه استان یزد مورد توجه قرار گرفت. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، تولید تیلاپیا در این استان در سال ۱۴۰۲ به حدود ۵۵۰ تن رسید.

هزینه تولید، سرعت رشد و امکان پرورش در شرایط محیطی متنوع، از جمله مزایایی است که برای این ماهی مطرح می‌شود. موافقان توسعه آن معتقدند تیلاپیا می‌تواند به افزایش تولید داخلی، ایجاد فرصت‌های شغلی و تأمین پروتئین کمک کند.

اما مسئله اصلی، سودآوری این ماهی در داخل استخرهای پرورشی نیست؛ پرسش مهم‌تر این است که اگر از این محیط‌ها خارج شود، چه اتفاقی برای زیستگاه‌های طبیعی ایران رخ خواهد داد؟

نگرانی اصلی؛ وقتی ماهی از استخر فرار می‌کند

حمید ظهرابی، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست، با تأکید بر مخالفت این سازمان با توسعه پرورش تیلاپیا در کشور، نسبت به پیامدهای احتمالی ورود این گونه به محیط‌های طبیعی هشدار داده است.

تیلاپیا به دلیل قدرت سازگاری و توان رقابت با گونه‌های بومی، در صورت استقرار در رودخانه‌ها، تالاب‌ها و مخازن سدها می‌تواند ساختار جوامع آبزی را تحت تأثیر قرار دهد. نگرانی دیگر احتمال آسیب به ذخایر ژنتیکی ارزشمند ماهیان بومی کشور است؛ سرمایه‌ای طبیعی که حفاظت از آن اهمیت بلندمدت دارد.

به گفته ظهرابی، حدود ۱۵۰ استاد دانشگاه و پژوهشگر نیز نسبت به پیامدهای احتمالی گسترش این گونه ابراز نگرانی کرده‌اند. انجمن علمی ماهی‌شناسی کشور هم در این زمینه به رئیس‌جمهوری اعلام نگرانی کرده است.

همچنین، در مطالعه ارزیابی ریسک تیلاپیا با استفاده از مدل AS-ISK که توسط دانشگاه شهید بهشتی انجام شده، خطر استقرار و گسترش این گونه، بنا بر اعلام معاون سازمان حفاظت محیط زیست، بسیار زیاد ارزیابی شده است.

این نگرانی‌ها به معنای آن نیست که هر مرکز پرورش تیلاپیا الزاماً موجب آسیب به محیط زیست می‌شود. مسئله احتمال وقوع حادثه، میزان آمادگی برای جلوگیری از فرار گونه و دشواری کنترل آن در صورت استقرار در طبیعت است.

چهار استان؛ محل فعلی پرورش تیلاپیا

در حال حاضر، مراکز پرورش تیلاپیا در استان‌های سمنان، قم، یزد و خراسان جنوبی مجوز فعالیت دریافت کرده‌اند. این مجوزها در دولت‌های پیشین صادر شده‌اند و سازمان حفاظت محیط زیست اکنون بر مدیریت مخاطرات مراکز موجود تأکید دارد.

به گفته ظهرابی، ضوابط ویژه‌ای برای فعالیت این مراکز تدوین و به کمیسیون اصل ۹۰ مجلس شورای اسلامی ارائه شده است. در جلسه این کمیسیون نیز موضوع با حضور طرف‌های مرتبط بررسی شد اما تصمیمی برای توسعه پرورش تیلاپیا در سایر استان‌ها اتخاذ نشد بنابراین،تدوین ضوابط برای مراکز موجود را نباید به معنای چراغ سبز برای گسترش این صنعت در سراسر کشور دانست. هدف اعلام‌شده، مدیریت فعالیت‌های دارای مجوز و کاهش احتمال بروز خسارت‌های زیست‌محیطی است.

 از تولید ماهی نر تا سامانه‌های بدون تبادل آب

برای کاهش خطرات احتمالی، مجموعه‌ای از الزامات فنی در ضوابط مورد توجه قرار گرفته است؛ از جمله تولید تیلاپیای نر ژنتیکی، بررسی امکان استفاده از سامانه‌های پرورش با تبادل آب صفر، بهره‌گیری از سامانه‌های بازچرخانی آب، پایش مستمر فعالیت مراکز و ایجاد سازوکارهای جلوگیری از فرار ماهی.

این اقدامات می‌توانند احتمال خروج گونه از محیط پرورشی را کاهش دهند اما میزان اثربخشی آن‌ها به کیفیت طراحی، اجرای صحیح و نظارت مستمر وابسته است.

ظهرابی همچنین نسبت به اطمینان از توانایی تولیدکنندگان و سازمان شیلات در تولید تیلاپیای نر ژنتیکی ابراز نگرانی کرده است. از این رو، بررسی مستقل عملکرد روش‌های کنترل تکثیر و ارزیابی ایمنی سامانه‌های پرورش، یکی از موضوعات مهم در مدیریت این صنعت به شمار می‌رود.

نگرانی درباره سدها و منابع آب شرب

تصور ورود یک گونه پرورشی به رودخانه یا مخزن سد، تنها یک مسئله مربوط به حیات آبزیان نیست؛ این اتفاق می‌تواند نگرانی‌هایی درباره مدیریت منابع آبی نیز ایجاد کند.

به گفته معاون سازمان حفاظت محیط زیست، یکی از نگرانی‌ها، احتمال ورود تیلاپیا به منابع آب شرب و دشواری کنترل آن پس از استقرار در محیط طبیعی است. وی همچنین به احتمال تلفات گسترده این ماهی در اثر کاهش دمای آب و پیامدهای احتمالی آن برای کیفیت منابع آبی اشاره کرده است.

در چنین شرایطی، پیشگیری از فرار ماهی، پایش مسیرهای احتمالی ورود به منابع طبیعی و تدوین برنامه واکنش اضطراری اهمیت پیدا می‌کند. مدیریت ریسک باید پیش از وقوع حادثه آغاز شود زیرا مهار گونه‌ای که در محیط طبیعی مستقر شده است، ممکن است بسیار دشوارتر از کنترل آن در یک مرکز پرورشی باشد.

 تیلاپیا برای سلامتی مضر است؟

بحث درباره تیلاپیا تنها به محیط زیست محدود نمی‌شود. این ماهی در زمینه ارزش غذایی نیز با ادعاهای متفاوتی روبه‌رو بوده است؛ از انتقاد درباره نسبت اسیدهای چرب امگا۶ به امگا۳ تا ادعاهایی درباره کیفیت آب مورد استفاده در پرورش و احتمال استفاده از مواد غیراستاندارد.

با این حال، نسبت اسیدهای چرب به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری درباره ناسالم بودن یک ماده غذایی کافی نیست و ادعاهای مربوط به افزایش خطر بیماری‌های قلبی، آسم یا آلرژی باید با شواهد علمی معتبر بررسی شوند.

تیلاپیا می‌تواند منبع مناسبی از پروتئین باشد و ایمنی آن برای مصرف، به شرایط پرورش، کیفیت محصول و رعایت استانداردهای بهداشتی بستگی دارد. همچنین، ادعاهای مربوط به پرورش در آب‌های آلوده یا استفاده از مواد غیرمجاز باید بر اساس آزمایش‌های معتبر و بررسی شرایط واقعی تولید ارزیابی شوند.

نکته مهم آن است که دو موضوع نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند: ممکن است محصولی برای مصرف انسان از نظر بهداشتی ایمن باشد اما پرورش همان گونه در یک منطقه مشخص، مخاطرات زیست‌محیطی داشته باشد بنابراین تأیید ارزش غذایی تیلاپیا به‌تنهایی پاسخگوی نگرانی‌های مربوط به ورود آن به طبیعت نیست.

چرا تجربه مصر برای ایران تعیین‌کننده نیست؟

موافقان پرورش تیلاپیا گاهی به تولید گسترده این ماهی در کشورهایی مانند مصر اشاره می‌کنند اما ظهرابی تأکید دارد که نمی‌توان شرایط کشورهای دیگر را بدون توجه به ویژگی‌های اکولوژیک ایران مبنای تصمیم‌گیری قرار داد.

تیلاپیای نیل در مصر گونه‌ای بومی محسوب می‌شود، در حالی که در ایران، گسترش آن در محیط طبیعی می‌تواند پیامدهای متفاوتی برای گونه‌های بومی داشته باشد. ایران حدود ۳۰۰ گونه ماهی آب‌های داخلی دارد و حفاظت از ذخایر ژنتیکی آن‌ها یکی از ملاحظات اصلی سازمان حفاظت محیط زیست است.

در نتیجه، ارزیابی یک فعالیت پرورشی باید بر اساس شرایط زیستی محل اجرا، احتمال ورود گونه به طبیعت و پیامدهای احتمالی آن صورت گیرد؛ نه صرفاً با استناد به حجم تولید یا سودآوری اقتصادی در کشورهای دیگر.

 راه جایگزین چیست؟

مخالفت با توسعه تیلاپیا لزوماً به معنای مخالفت با توسعه آبزی‌پروری نیست. در همین زمینه، ظهرابی از معرفی آزادماهی دریای خزر به‌عنوان گونه‌ای برای پرورش استقبال کرده و به حمایت صندوق ملی محیط زیست از این فعالیت اشاره کرده است.

توسعه گزینه‌های جایگزین می‌تواند به افزایش تولید و اشتغال کمک کند، اما انتخاب هر گونه جدید نیز باید بر اساس مطالعات علمی، شرایط محیطی و ارزیابی ریسک انجام شود. هدف، دستیابی به تولید اقتصادی بدون ایجاد مخاطرات غیرقابل کنترل برای اکوسیستم‌های طبیعی است.

 فرصت اقتصادی یا هزینه‌ای برای آینده؟

پرونده تیلاپیا نشان می‌دهد که توسعه یک صنعت، حتی اگر از نظر اقتصادی جذاب باشد، بدون ارزیابی مخاطرات بلندمدت آن نمی‌تواند تصمیمی ساده باشد. این ماهی ظرفیت‌هایی برای تولید و اشتغال دارد اما نگرانی از گسترش آن در طبیعت، سیاست‌گذاری درباره پرورش این گونه را به موضوعی حساس تبدیل کرده است.

در شرایط فعلی، موضع سازمان حفاظت محیط زیست بر جلوگیری از توسعه پرورش تیلاپیا در استان‌های جدید و مدیریت ضابطه‌مند مراکز موجود در چهار استان دارای مجوز استوار است. در مقابل ظرفیت اقتصادی این صنعت نیز باید در چارچوب ارزیابی‌های علمی و الزامات قانونی مورد بررسی قرار گیرد.

در نهایت مسئله فقط انتخاب میان تولید بیشتر و حفاظت از محیط زیست نیست بلکه یافتن راهی است که توسعه اقتصادی امروز، به بهای از دست رفتن سرمایه‌های طبیعی فردا تمام نشود. در مورد تیلاپیا، آنچه می‌تواند مسیر تصمیم‌گیری را روشن کند، ارزیابی علمی ریسک، نظارت مؤثر، پیشگیری از ورود به طبیعت و حمایت از گزینه‌های پرورشی کم‌خطر است.

انتهای پیام