غربالگری هشت اختلال شایع در کودکان در دستورکار بهزیستی/ ارائه خدمات اجتماع‌محور در ۳۰۰۰ محل
به نقل از ایسنا، سیدجواد حسینی در مراسم افتتاحیه نوزدهمین کنگره دانش اعتیاد امروز خاطرنشان کرد که در شرایط کنونی، اعتیاد به یک معضل صرف اخلاقی یا صرفاً یک پدیده بیولوژیکی و جسمانی تبدیل نشده است، بلکه این موضوع در تقاطع پیچیده‌ای از دردهای روانی، شکاف‌های اجتماعی، تروماهای تاریخی فردی و به ویژه نابرابری‌ها و عدم تعادل‌های توسعه‌ای در بین مناطق و گروه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد. با در نظر گرفتن این واقعیت، سازمان بهزیستی تأکید ویژه‌ای بر یک اصول اساسی در مقابله با اعتیاد دارد و این اصل مربوط به پیوند میان پیشگیری، درمان، بازتوانی و کاهش آسیب به عنوان اجزای مرتبط در یک نظام جامع سلامت و حمایت اجتماعی است.
حسینی ادامه داد که یکپارچگی در مداخلات حوزه اعتیاد از اهمیت بالایی برخوردار است و افزود: اگر در سیاست‌گذاری‌ها و برنامه‌ها این پیوستگی دیده نشود، انتظار نتایج مؤثر وجود نخواهد داشت. نیاز ما در مدیریت اعتیاد در کشور امروز، تنها به افزایش کمّی فعالیت‌ها خلاصه نمی‌شود، بلکه ضرورت ارتقای حکمرانی یکپارچه، تخصیص عادلانه منابع و پاسخ‌گویی بر اساس نتایج قابل لمس است.
رئیس سازمان بهزیستی کشور همچنین با توضیح رویکرد این سازمان در عرصه پیشگیری از اعتیاد، اظهار کرد: ما در این زمینه بر پیشگیری مبتنی بر چرخه زندگی و همچنین توسعه محلی و مبتنی بر جامعه تأکید داریم. در راستای این هدف، رویکرد جوامع دوستدار انسان و شهرهای حامی اقشار مختلف شامل کودکان، افراد دارای معلولیت و سالمندان را دنبال می‌کنیم و در این راستا, ۱۹ شهر کشور به‌عنوان شهر دوستدار سالمند مشخص شده‌اند.
وی تصریح کرد که پیشگیری نباید به آموزش‌های مقطعی، کلاسی و هشدارآمیز محدود شود و افزود: شواهد علمی نشان می‌دهند که این نوع آموزش‌ها به تنها کافی نیستند. بنابراین ما باید بر توسعه مهارت‌های زندگی، توانمندسازی خانواده‌ها، آموزش‌های والدگری برگرفته از فرزندپروری مثبت و تقویت تاب‌آوری در سطح محلی تمرکز کنیم.
حسینی افزود که پیشگیری از اعتیاد باید به صورت مستمر از دوران کودکی تا نوجوانی، جوانی و میانسالی و در محیط‌های خانوادگی، آموزشی، محلات و محیط‌های کار پیگیری شود.
وی به راه‌اندازی برنامه غربالگری اختلالات دوران کودکی در سازمان بهزیستی اشاره کرد و یادآور شد: ما شروع به اجرای طرح غربالگری هشت اختلال شایع دوران کودکی کرده‌ایم که در مرحله اول شامل کودکان تحت پوشش سازمان بهزیستی است و فراوانی این طرح در مراحل بعدی افزایش خواهد یافت.
رئیس سازمان بهزیستی کشور در ادامه با اشاره به تبیین برنامه‌های محله‌محور و جامعه‌محور تصریح کرد: نزدیک به ۳ هزار محله در کشور، برای اجرای این رویکرد در نظر گرفته شده است. در این محلات، تسهیلگران حرفه‌ای به‌عنوان مدیران محلی فعالیت می‌کنند و ما ۱۵ فعالیت جامعه‌محور را آغاز کرده‌ایم که در حال حاضر یک میلیون و ۵۰۰ هزار نفر از ساکنان این محلات را تحت پوشش خدمات قرار داده‌ایم.
وی در ادامه اعلام کرد: در برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد، گروه‌های هدف در محلات با دسترسی کم و حاشیه‌ای در نظر گرفته شده‌اند و طرح‌های «مانا» و «خاتم» را در این راستا توسعه داده‌ایم. تنها در سال گذشته، ۴۵۰ هزار نفر در این محلات از خدمات مرتبط بهره‌مند شدند.
حسینی اضافه کرد: در طرح مانا ۲۳ هزار نفر و در طرح خاتم ۴۲ هزار نفر مورد حمایت قرار گرفته‌اند. همچنین ۱۱ هزار نفر در برنامه مشارکت اجتماعی زنان و ۱۵ هزار نفر در برنامه همیاران سلامت تحت توجه بودند.
وی همچنین از اجرای طرح «پاترا» به منظور پیشگیری از اعتیاد و تقویت توانمندی‌های شناختی خبر داد و افزود: در این پروژه، ۵۲۳ گروه با جمعیتی در حدود ۳۲ هزار نفر تحت پوشش خدمات قرار گرفته‌اند.
رئیس سازمان بهزیستی کشور با ارائه توضیحات درباره رویکرد این سازمان در زمینه درمان اعتیاد، بیان کرد: سیاست ما غالباً بر عبور از درمان مقطعی و حرکت به سمت بازیابی سرمایه‌های زندگی و درمان بر مبنای تروما استوار است. سم‌زدایی و درمان بالینی کافی نیست و برای تداوم روند بهبودی، ضروری است که سرمایه‌های مختلف زندگی فرد هم بازسازی شود. این سرمایه‌ها شامل سرمایه انسانی، اجتماعی، مادی و فرهنگی هستند.
حسینی تأکید کرد: اهمیت توجه به تجربیات منفی دوران کودکی در درمان اعتیاد غیرقابل انکار است، زیرا اعتیاد می‌تواند واکنشی به دردها و آسیب‌های دوران کودکی باشد. لذا به‌جای پرسش در مورد دلیل اعتیاد فرد، باید در پی آسیب‌هایی باشیم که آن شخص تجربه کرده و چگونگی ارائه حمایت به او را بررسی کنیم. اگر شخصی اعتیاد خود را کنار بگذارد اما خانواده‌ی حمایت‌گری نداشته باشد، یا نتواند از طریق اشتغال هویت خود را بازسازی کند و در صورت عدم حمایت مستمر در زمینه سلامت روان، احتمال بازگشت او به مصرف مواد وجود دارد.
وی ادامه داد: موفقیت در درمان نباید تنها در پایان یک دوره اقامت در مراکز درمانی دیده شود، بلکه معیار اصلی باید پایداری بهبودی و ادغام اجتماعی فرد باشد.
حسینی با اشاره به ظرفیت‌های سازمان بهزیستی در این زمینه تصریح کرد: در حال حاضر، ۹۴۱ مرکز اقامت، بهبود و بازتوانی، ۳۸ مرکز مبتنی بر الگوی «تی‌سی» و ۶۹ مرکز صیانت و بازتوانی در کشور فعالیت می‌کنند. همچنین ۱۷۲ واحد تخصصی مدیریت مورد راه‌اندازی شده‌اند تا زنجیره حمایت و صیانت را به خانواده و جامعه وصل کنند. رویکرد سازمان بهزیستی در این عرصه بر سه محور شامل پیشگیری اولیه، مدیریت مورد و توانمندسازی و صیانت اجتماعی پس از خروج استوار است.
رئیس سازمان بهزیستی کشور در ادامه به سیاست‌های کاهش آسیب اشاره کرد و بیان داشت: در این زمینه نیز باید از مداخلات مقطعی به سمت مسار حمایتی مستمر حرکت کنیم، مسیری که بر پایه سلامت، عدالت و کاهش انگ زدگی بنا شده باشد. در ادبیات جدید، کاهش آسیب نوعی حمایت از حق حیات و کرامت انسانی محسوب می‌شود. بنابراین، کاهش آسیب به معنای رها کردن فرآیند درمان نیست بلکه هدف آن کاهش بار بیماری، کنترل رفتارهای پرخطر و جلوگیری از بیماری‌های عفونی چون اچ‌آی‌وی و هپاتیت است.
حسینی در مورد فعالیت مراکز کاهش آسیب سازمان بهزیستی خاطرنشان کرد: در حال حاضر، ۳۹۵ مرکز با پوشش ۸۸ هزار نفر در این حوزه ایفا وظیفه می‌کنند. مراکز گذری، سرپناه‌ها، تیم‌های سیار، ایستگاه‌های کاهش آسیب و باشگاه‌های مثبت برخی از خدمات در این بخش هستند. در سه ماهه اول سال جاری، با تسریع در فعالیت‌ها، حدود ۵۰ هزار نفر از خدمات بهره‌مند شده‌اند.
رئیس سازمان بهزیستی کشور تأکید کرد: راهبرد کاهش آسیب باید از مداخله‌های مقطعی و مبتنی بر توزیع اقلام فراتر رود و به مسیری مستمر برای مراقبت، اتصال تدریجی به درمان و بازسازی توانمندی‌های فردی تبدیل شود.
حسینی به ضرورت ارتباط میان دانش نوین اعتیاد و برنامه‌ریزی اجرایی اشاره کرده و گفت: یکی از معضلات اساسی در حوزه سلامت روان و اجتماعی، فاصله میان اهمیت عوامل اجتماعی و روانی در سلامت و میزان اعتبارات و اختیاراتی است که به این حوزه اختصاص داده می‌شود. با وجود تأکید بر نقش عوامل اجتماعی در سلامت، منابع و امکانات کافی برای پیشگیری به این حوزه تعلق نمی‌گیرد و پیشگیری که باید در اولویت قرار گیرد، همچنان در سایه مانده است. نخستین اقدامات راهبردی باید معطوف به تغییر جهت‌گیری اعتبارات و هدایت منابع به سوی پیشگیری باشد.
وی درباره توسعه رویکرد محله‌محور و اجتماع‌محور در کشور نیز گفت: این رویکرد به رغم چالش‌های موجود، در نزدیک به سه هزار نقطه از کشور توسعه یافته و اکنون ۳۷۰ هزار داوطلب در این مراکز فعالیت می‌کنند.
حسینی همچنین بر لزوم تقویت برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد تأکید کرد و گفت: در این راستا، فعالیت‌های جامعه‌محور را در ۱۱ محور پیگیری می‌کنیم و همچنین به برنامه‌ها بانک زمان را متصل خواهیم کرد، زیرا به عقیده ما پیشگیری از اعتیاد اساسی و بنیادین است.
وی در پایان، با اشاره به ضرورت اجرای مفاد قانونی برنامه هفتم توسعه افزود: خدمات درمان قهری موضوع ماده ۱۶ باید به متولیان قانونی آن محول شود و از سازمان بهزیستی خارج گردد. این اقدام به سازمان بهزیستی کمک خواهد کرد به عنوان یک نهاد حرفه‌ای، توان بیشتری برای تمرکز بر مأموریت‌های تخصصی خود داشته باشد. در این صورت، می‌توانیم توجه بیشتری به مراقبت‌های تروما محور، بازتوانی تخصصی به ویژه برای زنان و جوانان و همچنین حفظ پایداری شغلی و اجتماعی افراد را تخصیص دهیم.
حسینی در پایان سومین جهت‌گیری راهبردی سازمان بهزیستی را اصرار بر حکمرانی یکپارچه و داده‌محور معرفی کرده و گفت: ما باید سامانه‌های جزیره‌ای را به یک پرونده جامع در حوزه سلامت و بازتوانی اجتماعی با استفاده از فناوری‌های نوین تبدیل کنیم تا هیچ انسانی در بین راه بین کمپ و خیابان گم نشود؛ چرا که در یک جامعه دوستدار انسان، هیچ انسانی نباید گم شود.
وی همچنین بر ضرورت مشارکت متخصصان و پژوهشگران در بهبود سیاست‌های حوزه اعتیاد تأکید کرده و اظهار داشت: در این راستا، دست یاری خود را به سوی شما دراز می‌کنیم تا سیاست‌های ملی مبارزه با اعتیاد را از رویکردهای مبتنی بر طرد و عدم توانمندی، به سمت رویکردهای مبتنی بر کرامت انسانی، سلامت فراگیر و توانمندسازی پایدار هدایت کنیم.
حسینی سخنان خود را با اشاره به ضرورت همکاری و همفکری بین متخصصان برای رسیدن به اهداف این حوزه به پایان رساند و گفت که دستیابی به اهداف موردنظر بدون همراهی و همکاری دیگران ممکن نیست.
انتهای پیام