در این شرایط، فروشندگان به ارائه قیمت‌هایی می‌پردازند که به وضوح با انتظارات و توان مالی خریداران فاصله دارد. با وجود این رشد قیمت‌ها، مصرف‌‌کننده‌ای که بر حسب نیاز به تعویض روغن مراجعه کرده، معمولاً نمی‌تواند این عمل را برای مدت طولانی به تأخیر بیندازد. استفاده از روغن نا مناسب یا ادامه رانندگی با روغنی که کارایی خود را از دست داده، می‌تواند به خرابی موتور خودرو منجر شود و در نتیجه، هزینه‌های سنگین‌تری برای مالک ایجاد نماید.

اختلال در تأمین و کاهش تولید در بازار روغن موتور

تحقیقات در خصوص نرخ‌ها در بازار نشان می‌دهد که روغن موتورهای چهارلیتری با قیمت‌های متنوعی در بازار آزاد به عرضه درمی‌آیند. به‌عنوان مثال، قیمت روغن موتور بهران رانا ۲۰W-۵۰ حدود ۳ میلیون و ۱۹۰ هزار تومان، روغن موتور کاسپین ۱۰W-۴۰ حدود ۳ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان و مدل کاسترول GTX ۲۰W-۵۰ حدود ۵ میلیون تومان برآورد شده است.

این تفاوت قیمت برای خریدارانی که به دنبال تهیه روغن مناسب خودروی خود هستند، فرآیند مقایسه گزینه‌ها را دشوار می‌کند؛ چرا که اختلاف قیمت همیشه نشانه گران‌فروشی نیست و ممکن است به ویژگی‌های خود محصول مربوط گردد. عوامل نظیر حجم بسته‌بندی، کیفیت، گرانروی و سایر مشخصات فنی روغن موتور بر هزینه آن تأثیر می‌گذارند.

بنابراین، برای مقایسه‌ای دقیق‌تر، ضروری است که محصولات با ویژگی‌های مشابه در کنار یکدیگر قرار گیرند. با این حال، موضوع زمانی به چالش کشیده می‌شود که حتی یک نوع روغن موتور خاص نیز در فروشگاه‌های مختلف با قیمت‌های متفاوت ارائه می‌شود. در چنین حالتی، خریدار به اطلاعات روشنی درباره قیمت و راه‌های تأمین کالا نیاز دارد تا بتواند قضاوت کند که پیشنهاد دریافت شده تا چه اندازه منصفانه است.

گزارش‌های اخیر در ماه‌های گذشته نشان دهنده کاهش میزان عرضه روغن موتور و رشد قیمت آن در بازار آزاد بوده‌اند. طبق اطلاعات منتشر شده از سوی خبرگزاری مهر، رئیس اتحادیه روغن موتور مشهد در اردیبهشت امسال از افزایش ۵۰ درصدی قیمت‌ها در بازار آزاد و کاهش عرضه صحبت کرد. چند ماه بعد، در شهریور، مدیرکل بازرسی سازمان حمایت، به عوامل کاهش تولید و انتظارات تورمی اشاره کرد که بر افزایش قیمت روغن موتور تأثیر گذاشته‌اند.

به نظر می‌رسد هم‌زمانی این اظهارات نشان‌دهنده این است که برای تحلیل نابسامانی موجود در بازار، نباید فقط به قیمت‌هایی که توسط خرده‌فروشان اعلام می‌شود توجه داشت. میزان تولید و عرضه روغن موتور، شرایط تحویل کالا به عاملان توزیع و قیمت‌گذاری در هر مرحله از فرآیند همگی بر وضعیت کلی بازار تأثیرگذار هستند. بی‌توجهی به این زنجیره‌ها، مشخص شدن علت‌های اختلاف قیمت‌ها و مشکلات دسترسی به کالا را دشوار می‌کند.

فروش اجباری فیلتر همراه روغن موتور؛ گلایه عاملان توزیع

یکی از بزرگ‌ترین معضلات فعالان این حوزه، فروش اجباری یا تحمیل مجموعه‌ای از کالاها به توزیع‌کنندگان است. به گفته برخی از فروشندگان، آن‌ها همیشه قادر به خرید روغن‌های پرفروش به‌صورت مستقل نیستند و برای دریافت این محصولات، ناچار به خرید اقلام دیگری نیز می‌شوند. این رویه، تأمین کالایی که مشتری به‌طور عمده به آن نیاز دارد را تحت تأثیر قرار می‌دهد و به خرید محصولات جانبی مشروط می‌سازد.

یکی از فروشندگان در توصیف شرایط خرید خود می‌گوید: «در هر کارتن روغن، شش عدد روغن وجود دارد اما برای دریافت همین کالا، لازم است فیلتر هوا و فیلتر روغن را نیز بخرید؛ به‌طوری‌که یک کارتن شامل ۲۴ عدد فیلتر می‌شود. به‌عبارت دیگر، فروشنده برای تأمین روغن موردنیاز مشتریانش باید به‌طور همزمان تعدادی فیلتر اضافی نیز خریداری کند؛ فیلترهایی که به اندازه روغن درخواست نمی‌شوند و ممکن است بیشتر در انبار بمانند.

همچنین فعالان بازار روایت می‌کنند که برخی توزیع‌کنندگان برای دسترسی به روغن‌های پرفروش، ناچار به خرید محصولات کم‌تقاضا یا کالاهای نزدیک به تاریخ انقضا شده‌اند.

عوامل غیررسمی و مشکلات ردیابی قیمت‌ها

علاوه بر مسائل مربوط به فروش اجباری، گزارش‌های حاکی از صدور فاکتورهای غیررسمی برای برخی کالاها نیز مطرح شده است. ثبت نشدن صحیح اطلاعات خرید و فروش، باعث دشواری در شناسایی مسیر حرکتی کالا از یک حلقه به حلقه دیگر می‌شود. در این شرایط، بررسی اینکه یک محصول با چه قیمتی خریداری شده، با چه قیمتی فروخته شده و اختلاف قیمت در کدام مرحله شکل گرفته به سادگی امکان‌پذیر نخواهد بود.

اهمیت این موضوع فراتر از ارزیابی عملکرد یک فروشگاه است. عدم شفافیت در ثبت اسناد معاملات، نظارت بر عملکرد تولیدکنندگان، توزیع‌کنندگان و خرده‌فروشان را به شدت محدود می‌سازد. برای شناسایی منبع افزایش قیمت، باید بتوان قیمت و شرایط فروش را در هر مرحله نسبت به مرحله قبلی مقایسه کرد. در غیر این صورت، حتی اگر قیمت نهایی برای مصرف‌کننده بالا باشد، تعیین منبع افزایش قیمت کار دشواری خواهد بود.

چه قانونی در خصوص فروش اجباری وجود دارد؟

مسئولان سازمان حمایت نیز در اظهارات خود بر لزوم نظارت بر قیمت‌ها و برخورد با تخلفات تأکید کرده‌اند. این سازمان در شهریورماه اعلام کرد که مجوزی برای افزایش قیمت روغن موتور صادر نکرده است؛ هرچند در گزارشی بعدی از دریافت مجوز افزایش ۲۵ درصدی خبر داده شد. در مورد فروش اجباری نیز تأکید شده که در صورت ارائه مدارک و تأیید تخلف، باید با فروشنده یا شرکت متخلف برخورد شود.

ضرورت ساماندهی بازار روغن موتور

اجرای مؤثر قوانین مربوط به پایانه‌های فروشگاهی و صدور فاکتورهای الکترونیکی می‌تواند به شفاف‌سازی مسیر حرکت روغن موتور و قیمت آن یاری رساند. با ثبت دقیق خرید و فروش کالا در حلقه‌های مختلف، تحلیل قیمت‌ها در هر مرحله و شناسایی نقاط اختلاف آسان‌تر خواهد شد. اما در عین حال، شفافیت اسناد به تنهایی کافی نیست و نظارت نباید صرفاً به بازرسی‌های مقطعی در فروشگاه‌های خرده‌فروشی محدود شود.

برای پردازش مسائل ریشه‌ای، لازم است که نحوه توزیع روغن موتور، شیوه‌های عرضه تولیدکنندگان، شرایط فروش به توزیع‌کنندگان، و موضوع الزامات آنان به خرید فیلتر یا کالاهای جانبی نیز به‌دقت مورد بررسی قرار گیرد. بازار روغن موتور با کالایی سروکار دارد که مصرف‌‌کننده نمی‌تواند خرید آن را برای همیشه به تأخیر بیندازد؛ چراکه تعویض روغن بخشی حیاتی از خدمات خودرو به شمار می‌رود.

به همین دلیل، دسترسی منظم به کالا، اخذ فاکتور معتبر و توانایی خرید روغن بدون واجب بودن اقلام غیر ضروری، بخشی از حقوق خریدار تلقی می‌شود. تا زمانی که وضعیت تأمین، شیوه توزیع و فرآیند قیمت‌گذاری برای نظارت‌کنندگان و فعالان بازار به روشنی مشخص نباشد، مشکلات در سراسر زنجیره تأمین باقی مانده و در نهایت به مصرف‌کننده منتقل می‌شود.