پای کشت کنترل‌شده خشخاش و شاهدانه به زنجیره تأمین دارو باز شد

به نقل از ایسنا، دکتر سید علیرضا سلامی، که به‌عنوان عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، ریاست مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی را به عهده دارد و مجری طرح ملی بهینه‌سازی دانش و گونه‌های استخراج مواد اولیه دارویی مخدر پایه از شقایق الیفرا است، بر اهمیت رویکرد تازه ستاد مبارزه با موادمخدر در خصوص کشت کنترل‌شده برخی گیاهان خاص به منظور تأمین پایدار مواد اولیه دارویی تأکید کرد. او افزود: گسترش این رویکرد به همراه همکاری دستگاه‌های ذیربط و مراکز علمی، به ویژه دانشگاه‌ها، می‌تواند هم به تأمین کارآمد مواد اولیه مورد نیاز صنایع دارویی در کشور کمک کند و هم به کاهش وابستگی به منابع اکتشافی منجر شود و ایران را به یکی از مراکز مهم منطقه‌ای و فراملی در تولید و صادرات این مواد دارویی حائز اهمیت و استراتژیک تبدیل نماید.

این مقام مسئول با ابراز قدردانی از ستاد مبارزه با موادمخدر که فرصتی برای مطرح شدن این مباحث فراهم کرده، ادامه داد: قسمتی از فعالیت‌های تحقیقاتی ما در دانشگاه تهران و مؤسسه تحقیقات در تعامل با دیگر دانشگاه‌ها و مراکز علمی کشور، به تولید مستقیم مواد اولیه دارویی طبیعی، زیست‌فناوری و فرآوری چنین موادی مرتبط می‌شود. گیاهانی نظیر انواع مختلف پاپاور، شاهدانه صنعتی و دارویی و تعدادی از قارچ‌های دارویی با ظرفیت‌های بالایی برای تأمین ترکیبات طبیعی در کشور شناسایی شده‌اند.

سلامی در مورد مشکلات تأمین مواد اولیه دارویی در کشور گفت: در سال‌های اخیر، بخشی از مواد مورد نیاز برای استخراج ترکیباتی نظیر مورفین، کدئین و تبائین از مواد مکشوفه به دست می‌آمد؛ اما کاستی در این منابع، نیاز به راهکارهای پایدارتر را بیشتر کرده است. در این چارچوب، تغییر رویکرد ستاد مبارزه با موادمخدر طی یکی دو سال اخیر و تمرکز بر کشت کنترل‌شده گیاهان منتخب، می‌تواند تحولی در تأمین مواد اولیه دارویی برای کشور ایجاد کند.

شقایق الیفرا؛ توانایی کشت مکانیزه برای تأمین مواد اولیه دارویی

رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی ویژگی‌های شقایق الیفرا را تشریح کرد و گفت: این نوع در مقایسه با گونه‌های رایج خشخاش، خصوصیات منحصر به فردی دارد و امکان برداشت مکانیزه آن بدون نیاز به تیغ‌زنی و جمع‌آوری شیرآبه می‌باشد. به این ترتیب، برداشت محصول با استفاده از کمباین انجام شده و برای استخراج ترکیبات لازم صنایع دارویی به‌صورت مستقیم فرآوری می‌شود.

سلامی همچنین به ظرفیت‌های قانونی موجود در این حوزه اشاره نموده و یادآور شد: تبصره‌ای در زیر ماده ۴۱ قانون مبارزه با موادمخدر، یک پایه قانونی برای پیگیری این موضوع فراهم کرده است؛ ظرفیتی که برای سال‌ها بلااستفاده مانده، اما اکنون با پیشرفت در تدوین و اجرای ضوابط کشت کنترل‌شده، می‌توان از آن برای تأمین هدفمند مواد اولیه دارویی بهره‌برداری کرد.

وی تأکید کرد: کشور در موقعیتی حساس قرار دارد و در نتیجه توجه دقیق به توسعه این صنعت بر مبنای استانداردهای جهانی و الگوبرداری از تجربیات موفق کشورهای دیگر، بسیار حائز اهمیت است.

سلامی افزود: هدف نهایی تأمین پایدار مواد اولیه دارویی و نیز داروهای مخدر پایه سالم و شناسنامه‌دار از طریق کشت کنترل‌شده است و می‌بایست از هر آنچه موجب افزایش قیمت نهایی دارو برای مصرف‌کنندگان می‌شود، اجتناب گردد.

این استاد دانشگاه اضافه کرد: سیاست‌ها نباید به گونه‌ای طراحی شوند که دغدغه‌های مالی مرتبط با زمین و سایر نهاده‌ها، افزایش قیمت دارو را به دنبال داشته باشد و موجب شکست این طرح شود.

شقایق ایرانی؛ توانمندی استراتژیک برای تولید تبائین و مشتقات دارویی

رئیس مؤسسه تحقیقات شاهدانه صنعتی و دارویی، شقایق ایرانی را از دیگر گیاهان با اهمیت دارویی بالا توصیف کرد و بیان داشت: این گیاه منبع تولید تبائین است؛ ترکيبی که در ساخت برخی داروها همچون بوپرنورفین کاربرد دارد و در درمان وابستگی به مواد افیونی به کار می‌رود.

وی با اشاره به تاریخچه تحقیقات دانشگاه تهران پیرامون این گیاه اظهار داشت: شقایق ایرانی از دهه ۶۰ میلادی در دانشگاه تهران مورد توجه بوده است، اما در سال‌های بعد، برخی ارقام آن با نام‌های "آریا یک" و "آریا دو" به کشورهای خارجی معرفی شدند. با وجود ظرفیت‌های بالای این گیاه، اقدام خاصی برای توسعه آن در کشور انجام نشده بود تا اینکه نیاز به این اقدام در دانشگاه تهران احساس شد و چندین پروژه تحقیقاتی کلان برای استفاده صحیح و هدفمند از این گیاه در کنار شقایق الیفرا به تصویب رسید.

مجری طرح ملی بومی‌سازی دانش و زنجیره ارزش استحصال مواد اولیه دارویی مخدر پایه از شقایق الیفرا ادامه داد: در حال حاضر با همکاری بخش خصوصی، فرآیند غربالگری، انتخاب، اهلی‌سازی و توسعه کشت این گیاه در حال اجراست و تا کنون پیشرفت‌های چشم‌گیری به دست آمده است. با این حال، با توجه به خصوصیات این گیاه و فرایندهای تحقیقاتی لازم، ممکن است رسیدن به نتایج کامل چندین سال به طول بینجامد؛ اما پیگیری این مسیر نه تنها می‌تواند این گیاه را از خطر انقراض نجات دهد بلکه به تأمین هدفمند نیاز کشور به مواد اولیه دارویی تبائین محور نیز کمک بزرگ می‌کند.

شاهدانه صنعتی ـ دارویی؛ از ظرفیت‌های دارویی به صنایع پیشرفته

سلامی درباره پتانسیل‌های ارقام صنعتی و دارویی شاهدانه اشاره کرد: ترکیبات موجود در این گیاه، از جمله کانابیدیول (CBD) و دیگر کانابینوئیدهای غیر روانگردان در برخی محصولات و کاربردهای دارویی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. همچنین، ارقام صنعتی که سطح بسیار پایینی از تتراهیدروکانابینول (THC) دارند، می‌توانند برای تولید بذر، روغن و الیاف و همچنین در صنایع غذایی، آرایشی و بهداشتی و برخی صنایع پیشرفته به کار گرفته شوند.

وی بر لزوم سامان‌دهی این حوزه تأکید کرده و بیان داشت: تدوین ضوابط کشت کنترل‌شده برای شاهدانه صنعتی و دارویی با همکاری ستاد مبارزه با موادمخدر و نهادهای مرتبط، از جمله وزارت جهاد کشاورزی، وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو، می‌تواند مسیر بهره‌برداری قانونی و هدفمند از ظرفیت‌های این گیاه را هموار کند.

سلامی خاطرنشان کرد: تعریف دقیق و صحیح موضوع در سطوح مختلف جامعه، همراه با آموزش و تبیین درست از ارقام مجاز و کاربری‌های آنها، آگاهی از فرآیندهای استخراج و تخلیص مواد اولیه دارویی از این گیاه، و درک صحیح از قوانین و مقررات حقوقی، نظارتی و تنبیهی، می‌تواند کلید موفقیت این صنعت در کشور باشد.

وی تاکید کرد: کشت کنترل‌شده به معنای اجازه به کشت هر نوع خشخاش یا شاهدانه در هر محل و توسط هر فرد نیست؛ بلکه این اقدام باید صرفاً تحت رعایت ضوابط تعیین‌شده، با استفاده از ارقام خاص در اراضی مجاز و تحت شرایط کنترل شده و نظارت مستمر انجام شود، تا از ظرفیت‌های دارویی و صنعتی بهره‌برداری شود و احتمال انحراف و استفاده غیرمجاز به حداقل برسد.

این استاد دانشگاه بیان داشت: بهره‌برداری از تمام ظرفیت‌ها و زیرساخت‌های موجود در کشور به ویژه از سوی دانشگاه‌ها و نه فقط پتانسیل‌های یک ارگان خاص، می‌تواند به طور قابل توجهی موفقیت این پروژه‌های ملی کلان را تضمین کند و این، نیازمند همکاری نزدیک میان جامعه علمی تخصصی کشور، سیاست‌گذاران و قانون‌گذاران است.

دکتر سلامی بر اهمیت استمرار و تداوم این رویکرد تأکید کرد و گفت: ظرفیت علمی دانشگاه‌ها در کنار نقش هماهنگ‌‌کننده و سیاست‌گذار ستاد مبارزه با موادمخدر و همکاری دستگاه‌های اجرایی می‌تواند به گسترش کشت کنترل‌شده، تقویت زنجیره تأمین مواد اولیه دارویی و کاهش آسیب‌پذیری کشور در برابر محدودیت‌های تأمین این مواد کمک شایانی نماید.

به گفته روابط عمومی ستاد مبارزه با موادمخدر؛ جامعه باید با برنامه‌ریزی علمی، نظارت مؤثر و گزینش گونه‌ها و ارقام مناسب، فراتر از تأمین بخشی از نیاز داخلی، توان تولید محصولات با ارزش افزوده و حضور در بازارهای منطقه‌ای و فراملی را فراهم آورد. در این خصوص، مهم است که تمایز میان کشت کنترل‌شده گیاهان با ظرفیت دارویی و کشت غیرمجاز گیاهان مخدر به طور عمومی تبیین شود.

سلامی در پایان گفت: تحول ستاد مبارزه با موادمخدر به سمت سامان‌دهی و توسعه کشت کنترل‌شده گیاهان خاص و ارقام منتخب آنها، در صورت تداوم همکاری‌های بین‌بخشی و حمایت‌های پژوهشی و تعامل مؤثر با دانشگاه‌ها و وزارتخانه‌های مرتبط، می‌تواند گامی مؤثر در جهت تأمین پایدار مواد اولیه دارویی، بهره‌برداری از ظرفیت‌های علمی کشور و گسترش فرصت‌های اقتصادی و صادراتی باشد.

پایان پیام