ارس، کهنسال‌ترین درخت دنیا
همشهری آنلاین- راحله عبدالحسینی: محسن جعفری، پژوهشگر درختان کهنسال، به همراه سه همکار خود در اردیبهشت ۱۴۰۵ با کمک یکی از ساکنین محلی به کشف این درخت ارس نائل آمدند و گروه پژوهشی در حال تدوین مقاله‌ای به‌منظور ارائه به کنفرانس‌های علمی بین‌المللی هستند. علاوه بر کهنسالی درخت، این ناحیه به لحاظ ذخیره‌سازی ژنتیکی نیز از اهمیت خاصی برخوردار است و می‌تواند در گسترش و حفظ تنوع زیستی کشور سهم بسزایی ایفا کند.
دو سال انتظار
محسن جعفری از سال ۱۳ به تحقیق درباره درختان کهنسال در کشور پرداخته و سه سال پیش با معرفی شاخه‌ای از گردشگری با عنوان «کهن‌دارنگری» به گردشگری درختی پرداخته است. در این نوع از گردشگری برای هر درخت کهنسالی که شناسایی می‌شود، یکی از ساکنان محلی به‌عنوان «کهن‌داربان» انتخاب می‌شود تا مسئولیت مراقبت از درخت را بر‌عهده بگیرد. این افراد به عنوان نگهبانان محلی درختان شناخته می‌شوند و همچنین در شناسایی درختان جدید نیز به گروه پژوهش کمک می‌کنند.
محسن جعفری به همشهری آنلاین گفت: «تا به امروز تقریبا ۲ هزار درخت کهنسال را شناسایی کرده‌ایم و از میان این تعداد، ۵۰۰ درخت را به‌عنوان نمونه‌های برجسته انتخاب کرده‌ایم که با توجه به ابعاد بزرگ، سن بالا یا ویژگی‌های ظاهری خاص، برای عموم مردم نیز جذابیت دارند.» در همین راستا، اطلاعاتی مبنی بر وجود درختان کهنسال در ارتفاعات استان کرمان به‌دست آمد که دسترسی به آن‌ها بسیار دشوار بود.
جعفری درباره مشکلات شناسایی درخت ارس کهنسال در ارتفاعات کرمان که بنا بر برآوردها احتمالاً قدیمی‌ترین درخت جهان نیز هست بیان می‌کند: «من به همراه حسین فلاحی، محمد حاجیلو و تارخ فلاح، تیم ۴ نفره‌ای را تشکیل دادیم که به‌مدت ۲ سال در انتظار ماندیم تا با همکاری فردی که از این مسیر سخت‌گذر آگاهی داشت به دیدار درخت ارس (با نام علمی Juniperus excelsa) برویم. علاوه بر مسایل مربوط به بلد بودن راه، تأمین آب نیز یکی از چالش‌های اصلی ما بود. در برخی از نقاط مسیر مجبور بودیم صخره‌نوردی کنیم به همین دلیل امکان حمل آب با قاطر یا وسایل نقلیه وجود نداشت و هرکدام از ما تنها حدود ۳ لیتر آب با خود داشتیم.»
در ادامه مسیر، در زیر یک یخچال طبیعی، وجود سنگ‌آبی که در صورت جمع شدن آب بتوانیم به ادامه پیمایش بپردازیم، به ما کمک کرد. جعفری اشاره می‌کند که طی کردن این مسیر ۲ روز زمان برد و می‌افزاید: «در آنجا تنها با یک درخت مجرد مواجه نشدیم بلکه دچار شگفتی شدیم چون مجموعه‌ای از ۳۰ درخت را دیدیم که هر یک بیش از ۳ هزار سال قدمت دارند.»
برآورد اولیه قدمت ۷ هزارساله
این پژوهشگر درباره درخت ارس در ارتفاعات کرمان اظهار می‌دارد: «محیط تنه درخت به اندازه ۲۵ متر و ۳۰ سانتی‌متر است و به‌نظر با تجربه من حداقل سن درخت ۷ هزار سال می‌باشد. مشخصات درخت را برای تعدادی از همکاران و پژوهشگران در خارج از ایران ارسال کردم و نظرات آن‌ها نیز بر این بود که این درخت می‌تواند قدیمی‌تر از درخت متوشالح موجود در کوه‌های سفید ایالات متحده باشد.»
اثبات این ادعا مستلزم انتشار یک مقاله علمی و معتبر و طی مراحل داوری لازم است و تیم پژوهشگر پس از این فرآیند و پذیرش مقاله، با اطلاعات علمی مستند درباره سن آن درخت و مقام و جایگاهش توضیحات بیشتری ارائه خواهد داد.
یکی از نکات کلیدی در ارزیابی سن این درخت، روش علمی تایید برآورد ۷ هزارساله است. جعفری در این زمینه می‌گوید: «ما برای محاسبه اولیه سن درخت، از روش میانگین رویش سالانه درخت و محیط سینه پیرامون تنه آن بهره بردیم و مهم‌ترین نکته اینجاست که این درخت یک تنه واحد دارد و به حالت کلونال (با چندین تنه) نیست. در مراحل بعدی نیاز به سن‌سنجی با استفاده از آزمایش کربن ۱۴ وجود دارد که خوشبختانه امکان برداشت نمونه از درختانی که بر اثر رعد و برق آسیب دیده‌اند، فراهم است.»
ارس کهنسال، ذخیره‌گاه ژنتیکی
جعفری به اهمیت این کشف تنها در سن درخت بسنده نمی‌کند و بر این باور است که این ارس می‌تواند به لحاظ ژنتیکی نیز بسیار با ارزش باشد. او توضیح می‌دهد: «اگر بتوانیم از بذرهای این درخت برای تکثیر استفاده کنیم، ممکن است به گونه‌ای مقاوم دست یابیم که در احیای جنگل‌های کشور بسیار مؤثر باشد؛ به‌ویژه جنگل‌هایی که در طی ۳۰۰ سال گذشته از دست رفته‌اند. این رویشگاه دارای اهمیت ویژه‌ای در زمینه ذخیره‌سازی ژنتیکی است و می‌تواند در درک و حفاظت از تنوع زیستی کشور نقش‌آفرینی کند.»
محمد حاجیلو، یکی از اعضای تیم و ساکن کرمان، به نگرانی از حفاظت از درختان کهنسال اشاره کرده و تاکید می‌کند: «تعاون نهادهایی نظیر محیط زیست و منابع طبیعی با جامعه محلی می‌تواند به حفاظت از این میراث گرانبها انجامد.»
