در میان دستاوردهای هنری و تکنیکی دوران باستان، کم‌تر شیئی توانسته‌است مانند جام لیکورگوس توجه مورخان و پژوهشگران باستان‌شناسی را به خود جلب کند. این ظرف شیشه‌ای ممتاز که به واسطه نانوتکنولوژی تغییر رنگ ساخته شده، مثالی درخشان از هنر و مهارت رومیان در قرن چهارم میلادی به شمار می‌آید. این اثر تاریخی، نشانه‌ای از دانش و فناوری پیشرفته‌ای است که حتی در عصر حاضر نیز به سختی می‌توان به بازسازی آن پرداخت.
جام لیکورگوس: شگفتی‌های شیشه‌گری دوران روم باستان
جام لیکورگوس یک ظرف شیشه‌ای متعلق به دوران روم است که به موجب تابش نور، رنگ آن از سبز یشمی به قرمز یاقوتی تغییر می‌کند. این شیء در سال ۱۹۵۸ از خانواده روتشیلد توسط موزه بریتانیا خریداری شد.
این جام با نام پادشاه افسانه‌ای لیکورگوس شناخته می‌شود، دارای ارتفاعی معادل ۱۵٫۹ سانتی‌متر و وزنی بالغ بر ۷۰۰ گرم است. این «جام قفس‌مانند» رومی، نمونه‌ای نادر از قرن چهارم میلادی به حساب می‌آید که احتمالاً در ایتالیا تولید شده‌است و از طریق تراشیدن تزئینات از شیشه‌ای ضخیم ساخته شده‌است. چارچوب برنزی آن متعلق به قرن نوزدهم می‌باشد. تصویر حکاکی شده از داستان مجازات لیکورگوس توسط دیونیسوس، خدای شراب، بر روی آن نقش بسته است.
راز نانوتکنولوژی باستان: دانه‌های تغییر رنگ
جام‌های تغییر رنگ (دایکرونیک) در تاریخ باستان روم نیز به ثبت رسیده‌اند؛ برای مثال، امپراتور هادریان در قرن دوم میلادی به هدیه گرفتن دو جام دایکرونیک اشاره کرده است. پژوهشگران متوجه شده‌اند که راز این ویژگی، افزودن نانوذرات میکروسکوپی از طلا و نقره در فرایند شیشه‌گری نهفته است. این نانوذرات فلزی که کوچک‌تر از دانه‌های شن می‌باشند، با نور در تعامل قرار گرفته و سبب می‌شوند شیشه در خاکستری روشن از جلو و در قرمز شفاف از پشت دیده شود.
این ویژگی توسط دانشمندان مختلفی از جمله شرکت کورنینگ گلاس‌ورکس در دهه ۱۹۶۰ و دانشگاه شفیلد بازسازی شده است. با این وجود، هنوز معلوم نیست که آیا رومیان به طور عمدی این اثر نانوتکنولوژیک را خلق کرده‌اند یا این که ورودی تصادفی ذرات طلا به شیشه مذاب بوده است.