پرندگان مهاجر به ایران؛ محل استراحت زمستانی یا زخم‌زده؟
طبق گزارش ایسنا، حضور پرندگان مهاجر در آسمان و زیستگاه‌های ایران همواره نمایانگر امنیت این مناطق برای آن‌ها نیست. تخریب و از بین رفتن زیستگاه‌ها، شکار غیرمجاز و ضعف در نظارت و حفاظت به مدت سالیان دراز، بقای بسیاری از این گونه‌ها را در خطر قرار داده است. در این زمینه پرسشی مطرح می‌شود: آیا ایران می‌تواند نقش خود را به‌عنوان یکی از ایستگاه‌های کلیدی مهاجرت پرندگان به‌خوبی ایفا کند یا اینکه زیستگاه‌هایی که انتظار می‌رود پناه این پرندگان شوند، به تهدیدی برای آن‌ها تبدیل شده‌اند؟
در این راستا، علیرضا هاشمی، مدیرعامل انجمن پرنده‌شناسی و پرنده‌نگری طرلان، در مصاحبه‌ای با ایسنا، الگوهای مهاجرت پرندگان و گونه‌هایی که در فصل‌های مختلف سال به ایران وارد می‌شوند، وضعیت حفاظت از پرندگان مهاجر، تهدیدهای متوجه آن‌ها و لزوم توجه بیشتر به زیستگاه‌های طبیعی کشور را بررسی کرد.
مدیرعامل انجمن پرنده‌شناسی و پرنده‌نگری طرلان با اشاره به آغاز فصل مهاجرت پرندگان گفت: پرندگان در ایران به طور کلی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند؛ نخست دسته پرندگان مقیم که به پرندگانی اطلاق می‌شود که بومی این سرزمین هستند و در تمام طول سال در کنار ما زندگی می‌کنند. برخی از این پرندگان شامل قمری خانگی، گنجشک خانگی، کبوتر چاهی و کلاغ ابلق هستند؛ البته گونه‌های دیگری از گنجشک نیز وجود دارند که ممکن است مهاجر باشند، اما گونه‌های یاد شده را می‌توان از پرندگان مقیم به شمار آورد.
پرندگان مهاجر؛ از عبوری تا زمستان‌گذران
او ادامه داد: گروه دوم شامل پرندگان مهاجر است که خود به چند دسته تقسیم می‌شوند. یک دسته از آن‌ها مهاجران عبوری هستند، به این معنی که این پرندگان در فصل‌های بهار و پاییز از کشور عبور می‌کنند و ایران را به‌عنوان یک توقف‌گاه موقت برای رسیدن به عرض‌های جغرافیایی شمالی‌تر یا جنوبی‌تر انتخاب می‌کنند.
هاشمی افزود: دسته دیگری از پرندگان مهاجر، مهاجران زمستانی هستند که در این فصل به ایران می‌آیند. این پرندگان در پی سرد شدن هوا در مناطق شمالی‌تر زمین از مکان‌هایی مانند سیبری و بخش‌های شمالی اوراسیا به سمت مناطق جنوبی‌تر حرکت می‌کنند. بخش زیادی از این پرندگان در کشور ما مستقر می‌شوند و زمستان را در ایران سپری می‌کنند، در حالی که برخی دیگر فقط از کشور عبور کرده و راه خود را به سمت کشورهای جنوبی‌تر مانند نواحی جنوب غرب آفریقا ادامه می‌دهند.
مدیرعامل انجمن پرنده‌شناسی و پرنده‌نگری طرلان توضیح داد: گروه دیگری به عنوان مهاجران زادآور شناخته می‌شوند که در فصل بهار از عرض‌های جغرافیایی جنوبی به شمال حرکت کرده و برای زادآوری به کشور ما می‌آیند. اما در فصل‌های پاییز و زمستان، حضور این گروه را انتظار نداریم، چرا که آن‌ها در این زمان به نواحی جنوبی‌تر نقل مکان می‌کنند و در فصل بهار دوباره به کشور بازمی‌گردند.
اردک‌ها و غازها؛ میهمانان زمستانی تالاب‌های ایران
او همچنین در مورد ترکیب پرندگان مهاجر زمستانی در ایران گفت: بخش عمده‌ای از مهاجران زمستانی شامل پرندگان آبزی و کنارآبزی هستند؛ پرندگانی که به زیستگاه‌های آبی وابستگی دارند. وقتی از مهاجرت پرندگان در فصل زمستان صحبت می‌کنیم، معمولاً نام اردک‌ها، غازها و دیگر پرندگان آبزی و کنارآبزی به‌ذهن می‌آید. دلیل این مسأله این است که تعداد بسیار زیادی از این پرندگان به داخل کشور ورود پیدا می‌کنند و تعداد قابل‌توجهی از آن‌ها در تالاب‌ها و مناطق آبی کشور مستقر می‌شوند و زمستان را در آنجا سپری می‌کنند.
وضعیت نامطلوب حفاظت از پرندگان مهاجر در کشور
هاشمی با تأکید بر لزوم حفاظت از پرندگان مهاجر گفت: موضوع بسیار حیاتی که باید در مورد این پرندگان مد نظر قرار گیرد، مسئله حفاظت از آن‌ها است. متأسفانه وضعیت حفاظتی پرندگان، به‌ویژه پرندگان مهاجر زمستانی در کشور ما اصلاً در وضعیت مطلوبی قرار ندارد.
او ادامه داد: با آغاز فصل مهاجرت، ناگهان تعداد زیادی پرنده به کشور وارد می‌شوند و در میان این پرندگان، گونه‌های قابل شکار نیز به وفور دیده می‌شوند. از سوی دیگر، نظارت و کنترل کافی در تمامی مناطق وجود ندارد و این موضوع منجر به صید، کشتار و شکار افسارگسیخته پرندگان مهاجر در کشور می‌شود.
فریدون‌کنار؛ یکی از نقاط بحرانی صید پرندگان مهاجر
این کارشناس محیط زیست با اشاره به برخی مناطق که درگیر تخلفات صید پرندگان مهاجر هستند بیان کرد: این تخلفات در برخی مناطق به‌شدت و به‌صورت متمرکز رخ می‌دهند. به عنوان نمونه، فریدون‌کنار در استان مازندران یکی از نقاطی است که با تخلفات بسیار جدی در زمینه صید پرندگان مهاجر روبه‌رو است.
او ادامه داد: نکته تأسف‌آور این است که مسأله تنها به صید پرندگان زمستان‌گذر محدود نمی‌شود، بلکه ما حتی پرندگان مهاجر عبوری را نیز از دست می‌دهیم؛ پرندگانی که از کشور ما عبور کرده و باید پس از آن از بسیاری کشورهای دیگر نیز بگذرند تا به مقصد نهایی خود برسند.
هاشمی تأکید کرد: ما به‌خاطر عضویت در بسیاری از تعهدنامه‌ها و کنوانسیون‌های بین‌المللی متعهد به حفاظت از این پرندگان مهاجر هستیم و در حقیقت امانت‌دار این گونه‌ها به شمار می‌آییم، اما متأسفانه در این زمینه به‌خوبی عمل نمی‌کنیم. مواردی مشاهده می‌شود که این پرندگان در مسیر مهاجرت خود در برخی مناطق کشور با صید و کشتار مواجه می‌شوند و به همین دلیل، بعضی از مناطق کشور به‌جای اینکه پناهگاه‌های امنی برای پرندگان مهاجر باشند، به محل‌های خطرناک برای آن‌ها تبدیل شده‌اند.
تخریب زیستگاه‌ها؛ یک تهدید جدی برای بقا پرندگان مهاجر
او در ادامه با اشاره به دیگر تهدیدات پیش روی پرندگان مهاجر اظهار کرد: اگر به مسأله تخریب زیستگاه‌ها، از بین رفتن تالاب‌ها و کاهش مناطق امن مناسب برای زندگی پرندگان توجه کنیم، به راحتی درمی‌یابیم که وضعیت این پرندگان تا چه اندازه نگران‌کننده و بحرانی است.
کاهش جمعیت گونه‌های مهاجر در سال‌های اخیر
مدیرعامل انجمن پرنده‌شناسی و پرنده‌نگری طرلان درباره کاهش جمعیت پرندگان مهاجر در سال‌های اخیر نیز گفت: در مورد اینکه آیا در گذشته تعداد بیشتری پرنده مهاجر به کشور وارد می‌شدند یا خیر، باید گفت که آمار دقیقی برای مقایسه تعداد کل پرندگان مهاجر در سال‌های گذشته و حال حاضر در دسترس نیست، اما می‌توانیم به‌روشنی مشاهده کنیم که جمعیت بسیاری از گونه‌های پرندگان در سال‌های اخیر کاهش یافته است.
هاشمی اضافه کرد: این کاهش جمعیت به دلایل مختلفی از جمله صید و شکار غیرمجاز نسبت داده می‌شود. عامل مهم دیگر، تخریب زیستگاه‌ها و از بین رفتن تالاب‌ها و مکان‌های امنی است که پرندگان آبزی و کنارآبزی برای استراحت، تغذیه و زمستان‌گذرانی به آن‌ها نیاز دارند.
با توجه به موقعیت ایران در مسیر مهاجرت پرندگان، حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی و تالاب‌ها و مقابله با شکار غیرمجاز از اهمیت بالایی برخوردار است. کاهش جمعیت برخی گونه‌ها و افزایش فشار بر زیستگاه‌ها نشان می‌دهد که ادامه این روند می‌تواند ایران را در جایگاه یکی از پایگاه‌های اصلی مهاجرت پرندگان با چالش جدی مواجه سازد.
حفظ امنیت پرندگان مهاجر، علاوه بر مسئولیت‌های ملی، بخشی از تعهدات زیست‌محیطی ایران در سطح بین‌المللی نیز به شمار می‌آید؛ بنابراین، تقویت نظارت، اجرای قوانین حفاظتی و صیانت از زیستگاه‌ها می‌تواند در نگهداری این سرمایه طبیعی و ادامه حضور پرندگان مهاجر در کشور تأثیر بسزایی داشته باشد.
پایان پیام