مهربانی واقعی یا قهرمانی مضر؛ چرا برای رضایت دیگران خود را فدای آنان می‌کنیم؟
رزیتا شرافتی، روانشناس، در گفت‌وگو با ایسنا، به این نکته اشاره کرد که خط مرزی بین «مهربانی واقعی» و «فداکاری آسیب‌زننده به خود برای خشنودی دیگران» به میزان آزادی فرد در انتخاب وابسته است. وی توضیح داد که در مهربانی سالم، شخص با آگاهی و اراده خود تصمیم به کمک به دیگری می‌گیرد، در حالی که در فداکاری آسیب‌زننده، فرد احساس می‌کند که چاره‌ای جز برآورده کردن خواسته‌های دیگران ندارد و در صورت عدم تحقق آن‌ها، با طرد، سرزنش و یا فقدان محبت از جانب آن‌ها مواجه خواهد شد.
وی ادامه داد: از دیدگاه شناختی-رفتاری، معمولاً باورهایی مانند «من مسئول شادی دیگران هستم»، «اگر نه بگویم، فردی خودخواه محسوب می‌شوم» یا «ارزش من به چگونگی رضایت دیگران از من بستگی دارد» وجود دارد. این افکار موجب می‌شوند که فرد نیازهای خود را نادیده بگیرد، حتی زمانی که از نظر جسمانی یا روانی قادر به ادامه دادن نیست. به عنوان مثال، کمک به همکار در شرایط سخت، یک رفتار سالم به شمار می‌آید، اما اگر فرد به طور مداوم مسئولیت‌های دیگران را انجام دهد، از زمان استراحت خود چشم‌پوشی کند و به دلیل ترس از ناراحتی همکار، نتواند مخالفت کند، دیگر چنین رفتاری صرفاً در زمره مهربانی نخواهد بود.
این روانشناس تأکید کرد: یک شاخص مهم این است که آیا فرد می‌تواند بدون احساس ترس و گناه، تعادلی میان خواسته‌های دیگران و نیازهای خود برقرار کند یا خیر؟
تأثیر تجارب دوران کودکی بر فداکاری آسیب‌زننده
شرافتی تصریح کرد که برخی افراد برای خوشنودی دیگران به خود آسیب می‌زنند و ریشه این رفتار ممکن است ناشی از تجربیات کودکی آن‌ها باشد. این الگوی رفتاری می‌تواند تحت تأثیر تجربیات دوران کودکی قرار گیرد، اگر چه نمی‌توان آن را صرفاً به یک سبک تربیتی خاص یا یک تجربه معین نسبت داد. کودکانی که توجه و محبت والدین را بیشتر به هنگام مطیع بودن، آرام ماندن، فداکاری و همسویی با انتظارات آن‌ها دریافت می‌کنند، ممکن است به تدریج متوجه شوند که برای دوست‌داشتنی بودن باید نیازهای خود را نادیده بگیرند.
به گفته او، در برخی خانواده‌ها، ابراز خشم، مخالفت و درخواست استقلال معمولاً با سرزنش، قطع ارتباط یا تهدید به از دست دادن محبت پاسخ داده می‌شود. در چنین شرایطی، کودک ممکن است نتیجه‌گیری کند که بیان خواسته‌های فردی پرخطر است و برای حفظ روابط باید دیگران را راضی نگه دارد.
این روانشناس درخصوص پیامدهای این تجربیات از منظر شناختی-رفتاری توضیح داد: این تجارب می‌توانند به شکل‌گیری باورهای هسته‌ای درباره دوست‌نداشته شدن، طرد شدن یا بی‌ارزشی منجر گردند. فرد در بزرگسالی ممکن است همچنان بر اساس همین باورهای قدیمی عمل کند، حتی اگر شرایط زندگی‌اش دچار تغییرات شده باشد.
شرافتی خاطرنشان کرد: البته این رفتار همواره ناشی از دوران کودکی نیست؛ تجربیات روابط عاطفی آسیب‌زا، فشارهای اجتماعی و فرهنگی، ترس از انزوا یا تجارب طرد شدن در بزرگسالی نیز می‌توانند در شکل‌گیری این الگوها مؤثر باشند.
وی در پایان افزود: در نهایت می‌توان نتیجه گرفت که ریشه بسیاری از فداکاری‌های ویران‌کننده، به‌جای ناشی از سخاوت درونی، بیشتر به ترس‌های عمیق از طرد و بی‌ارزشی که از دوران کودکی شکل گرفته ارتباط دارد. بررسی و بازنگری در این باورها و تمایز بین انتخاب آگاهانه و اجبار روانی، قدمی اساسی در حفظ سلامت فردی و برقراری روابط سالم محسوب می‌شود.
انتهای پیام