ایران در آستانه کاهش شدید جمعیت
فرارو- تهران با بیشترین تعداد مادران دارای سه فرزند یا بیشتر شناخته می‌شود؛ این یکی از آمارهایی است که در گزارشی هفتگی از سوی سازمان ثبت احوال کشور منتشر شده است. همچنین باید به این نکته اشاره کرد که حدود ۳۴ درصد از این مادران، زیر ۵۰ سال هستند. این ارقام، به همراه تفاوت‌های مشهودی که میان استان‌های مختلف کشور وجود دارد، سوالات مهمی را در مورد وضعیت فعلی فرزندآوری، تأثیر سیاست‌های جمعیتی و آینده باروری در ایران ایجاد می‌کند.
به گزارش فرارو، حاتم حسینی، جمعیت‌شناس، در گفت‌وگویی با فرارو، ذکر می‌کند که بخشی عمده از خانواده‌های پرجمعیت متعلق به نسل‌های گذشته هستند و اعتقاد دارد که آمار مادرانی که سه فرزند یا بیشتر دارند، نمی‌تواند به تنهایی نشان‌دهنده موفقیت سیاست‌های افزایش جمعیت باشد.
مادران پرجمعیت بازماندگان سیاست‌های کنترل موالید هستند
حاتم حسینی در پاسخ به این سوال که سهم زیاد مادران ۵۰ سال و بالاتر در میان مادران دارای سه فرزند و بیشتر چه تحلیلی از وضعیت کنونی فرزندآوری در ایران به دست می‌دهد، بیان کرد: «خانواده‌های بزرگ‌تر، که طبق آمار حدود پنج نفر را شامل می‌شوند، عمدتاً متعلق به نسل‌های قبلی هستند. در نسل‌های جدیدتر، به دلیل کاهش میزان باروری، ابعاد خانواده کوچک‌تر شده است. از سوی دیگر، تعداد مادرانی که در سنین مناسب برای فرزندآوری قرار دارند و تعداد فرزندان کمتری دارند، نشان‌دهنده تغییر در الگوی باروری است. این مادران به تدریج به دوره یائسگی وارد می‌شوند و بنابراین، به نظر نمی‌رسد که شمار مادران دارای سه فرزند و بیشتر به شکل قابل توجهی افزایش یابد.»
او افزود: «با توجه به اینکه نسل‌های جدیدتر که به میدان ازدواج وارد می‌شوند، تابع نسل‌های با سیاست‌های کنترل موالید هستند و به دنبال فرزندان کمتری هستند، همچنین با تغییراتی که در معیارهای فرزندآوری و تعداد فرزندان مطلوب برای خانواده‌ها به وجود آمده است، انتظار می‌رود که باروری در ایران به طور قابل توجهی کاهش یابد یا با همین سطوح پایین باقی بماند.»
فاصله چشمگیر میان اهداف سیاست‌گذاری و واقعیت اجتماعی
این جمعیت‌شناس در توضیح دلایل اینکه چرا با وجود سیاست‌های تشویقی فرزندآوری، سهم مادران زیر ۵۰ سال از بین مادران دارای سه فرزند و بیشتر تنها حدود ۳۴ درصد است، بیان کرد: «عامل اصلی، تغییر در ایده‌آل‌ها و تعداد فرزندان مورد نظر زوج‌ها و خانواده‌هاست. ممکن است سیاست‌گذاران در قوانین و سیاست‌هایی که به اجرا درمی‌آورند، اهداف بلندمدتی را در نظر داشته باشند، ولی واقعیت‌های اجتماعی از این اهداف بسیار فاصله دارد.»
حسینی افزود: «از منظر جمعیت‌شناختی، مادران زیر ۵۰ سال کنونی غالباً مادرانی هستند که در دوران کنترل موالید به دنیا آمده‌اند؛ یعنی در دوره‌ای که سیاست‌های جمعیتی به سمت تنظیم خانواده و کنترل زاد و ولد متمرکز بود. یکی از دلایل این امر آن است که تعداد این نسل در مقایسه با نسل‌های پیش از آغاز این سیاست‌ها کمتر است. باید توجه داشت که دوره انفجار موالید در ایران، به ویژه در دهه‌های ۱۳۵۵ تا ۱۳۶۵، جمعیتی قابل توجه و متفاوت از نسل‌های بعدی را به وجود آورد.»
او با اشاره به تغییر ارزش‌ها و هنجارهای مربوط به فرزندآوری ادامه داد: «نکته دیگری که باید در نظر گرفت این است که تعداد فرزندان ایده‌آل و مطلوب نسل‌های تحت کنترل موالید، به دلیل تحولات اجتماعی، کمتر شده است. این نسل در دوره‌ای رشد کرده که تغییرات گسترده‌ای در افکار، ارزش‌ها و هنجارهای مرتبط با باروری را تجربه کرده‌اند.»
چرا تهران بالا‌ترین درصد را از مادران پرجمعیت دارد؟
به گفته سازمان ثبت احوال، ۱۲ درصد از مادران دارای سه فرزند و بیشتر در استان تهران ساکن هستند. پس از تهران، خراسان رضوی با ۹ درصد، خوزستان با ۷ درصد و سیستان و بلوچستان با ۵ درصد در رده‌های بعدی قرار دارند. این ارقام این سوال را مطرح می‌کند که چه نسبتی میان تمرکز مادران پرجمعیت در تهران و جمعیت و امکانات این استان برقرار است.
مهاجرت عامل اصلی سهم بالای مادران پرجمعیت در تهران
حاتم حسینی در پاسخ به این پرسش اظهار داشت: «به نظر من، این مسأله نیاز به بررسی‌های میدانی و تجزیه و تحلیل داده‌ها دارد. با این حال، برداشت من این است که تهران به دلیل ویژگی‌های مهاجرپذیری خود، در مقایسه با سایر استان‌ها وضعیتی خاص دارد. تهران یکی از مراکز اصلی مهاجرت در کشور محسوب می‌شود و این تصور را دارم که بخش قابل توجهی از این خانواده‌ها از مناطق دیگر کشور، به ویژه مناطق محروم و دورافتاده، به تهران نقل مکان کرده‌اند تا از فرصت‌ها و شرایط شغلی بهتری برخوردار شوند.»
او ادامه داد: «احتمال دارد که ارزش‌ها و هنجارهای باروری در میان این خانواده‌ها با ارزش‌ها و هنجارهای ساکنان بومی تهران متفاوت باشد. این خانواده‌ها ممکن است مدت زمانی رفتارهای باروری قبلی خود را حفظ کنند و تغییر این الگوها یک فرآیند زمان‌بر باشد. به عقیده من، این موضوع را نمی‌توان فقط به جمعیت بومی تهران نسبت داد و به احتمال زیاد سهم بالایی از باروری که به آن اشاره شده، نتیجه مهاجرت افرادی است که از مناطق گوناگون به اینجا آمده‌اند، حتی ممکن است بخشی از این افراد از کشورهای دیگر، همچون افغانستان، نیز مهاجرت کرده باشند.»
اختلاف عمیق بین مادران در سیستان و بلوچستان و گیلان و مازندران
طبق گزارش ثبت احوال، ۶۵ درصد از مادران دارای سه فرزند و بیشتر در سیستان و بلوچستان زیر ۵۰ سال سن دارند. این رقم در هرمزگان ۴۹ درصد و در خراسان جنوبی ۴۳ درصد است. در عوض، سهم مادران زیر ۵۰ سال در این گروه در مازندران ۱۵ درصد و در گیلان ۱۴ درصد اعلام شده است.
اگر باروری در سیستان و بلوچستان کمتر از گیلان و مازندران بود، باید تعجب کرد
حاتم حسینی در مورد تفاوت بین این استان‌ها بیان کرد: «اینکه میزان مادران دارای سه فرزند و بیشتر در سیستان و بلوچستان بیشتر از گیلان و مازندران است، موضوع عجیبی نیست. اگر از این قاعده خارج می‌شد، جای تعجب داشت؛ زیرا الگوها و رفتارهای باروری در سیستان و بلوچستان با استان‌های دیگر کشور، از جمله گیلان و مازندران، به‌طور واضح متفاوت است.»
گیلان و مازندران همواره پیشگام تغییر به باروری پایین در ایران بوده‌اند
او افزود: «استان‌های گیلان و مازندران همواره از پیشگامان تغییرات باروری و تجربیات باروری پایین در کشور بوده‌اند. به‌عکس، در سیستان و بلوچستان حتی در شرایط کنونی و در طی حدود ۲۵ سال اخیر، باروری بالاتری مشاهده شده است. در حالی که باروری در بیشتر نقاط ایران طی دو دهه اخیر پایین‌تر از سطح جایگزینی قرار داشته است، منطقی است که سطح باروری در این استان با استان‌هایی مانند گیلان و مازندران متفاوت باشد.»
این جمعیت‌شناس ادامه داد: «این اختلاف نمایانگر این است که الگوی فرزندآوری در سیستان و بلوچستان در مقایسه با گیلان و مازندران، به فرزندآوری در سنین پایین‌تر و تعداد فرزندان ایده‌آل بیشتر برای خانواده‌ها و زوج‌ها مرتبط است. در حالی که الگوی باروری در گیلان و مازندران کاملاً متفاوت می‌باشد.»
تأثیر سیاست‌های تشویقی در مناطق با باروری بالاتر
با این حال، حسینی بیان کرد که تفاوت‌های کنونی نباید به این نتیجه‌گیری منجر شود که سیاست‌های تشویقی فرزندآوری در سال‌های اخیر به افزایش باروری در مناطق مربوطه انجامیده‌اند. او در این زمینه اظهار داشت: «این وضعیت می‌تواند نشان‌دهنده این باشد که سیاست‌های جمعیتی در پنج سال اخیر، برخلاف انتظارات سیاست‌گذاران، عمل کرده‌اند. کارشناسان جمعیت‌شناسی همیشه هشدار می‌دادند که آثار این سیاست‌ها، حتی در شکل محدود آن‌ها، عمدتاً در لایه‌های پایین اجتماعی بروز پیدا می‌کند. در عمل، مشاهده می‌کنیم که این سیاست‌ها در مناطقی تاثیر می‌گذارند که باروری در آنجا همچنان بالاتر است، نه به طرز حادی در مناطق با کاهش شدید باروری.»
او با اشاره به وضعیت گیلان و مازندران گفت: «این استان‌ها سال‌هاست که دچار باروری پایین بوده و به سرعت در حال سالخورده شدن هستند. مازندران نیز یکی از سالخورده‌ترین استان‌های کشور به شمار می‌آید. انتظار می‌رفت سیاست‌گذاران از طریق سیاست‌های جمعیتی، کاهش بیشتر باروری در این مناطق را متوقف کنند.»
حسینی به قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت اشاره کرد و گفت: «در این قانون پیش‌بینی شده است که بسته‌های تشویقی در شهرستان‌ها و مناطقی که باروری آن‌ها در سطح خاصی قرار دارد، پیاده‌سازی خواهد شد و این بسته‌ها در مناطقی که باروری از حدی بالاتر است، به همان شیوه اجرایی نمی‌شوند. با این حال، با شرایطی مواجه هستیم که نتیجه به دست آمده با انتظارات سیاست‌گذاران همخوانی ندارد.»
میانگین سن مادری در کشور بیش از ۲۸ سال است
یکی دیگر از سوالات مطرح‌شده در این گفت‌وگو، افزایش سن فرزندآوری و پیامدهای آن برای ساختار جمعیت ایران بود. حسینی در پاسخ به این سوال که میانگین سن فرزندآوری در کشور به چه سطحی رسیده و این تغییر چه پیامدهایی می‌تواند داشته باشد، بیان کرد: «در سال‌های اخیر، سیاست‌های متناقضی به‌صورت پی‌درپی اجرا شده است. تصور نمی‌کنم میانگین سن مادری در کشور اکنون کمتر از ۲۸ سال باشد؛ به نظر می‌رسد که این میانگین افزایش یافته است و با این حال، آمارها به صورت قطره‌چکانی منتشر می‌شود.»
او ادامه داد: «با توجه به تغییرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و همچنین دگرگونی ارزش‌ها و هنجارهای مرتبط با باروری، انتظار می‌رود میانگین سن مادری، یعنی سنی که مادران به‌طور متوسط فرزندان خود را به دنیا می‌آورند، افزایش یافته باشد. شواهد نیز این روند را تأیید می‌کند.»
تغییر الگوی فرزندآوری در خانواده‌های بدون فرزند مشاهده نمی‌شود
حاتم حسینی با اشاره به کاهش تعداد تولدها به کمتر از یک میلیون عنوان کرد که این روند الزام به بازنگری مجدد سیاست‌های جمعیتی را مورد تأکید قرار می‌دهد و گفت: «این وضعیت نشان می‌دهد که سیاست‌ها ممکن است نتیجه معکوس داشته باشند. نمی‌توان صرفاً به افزایش تعداد فرزندان در میان خانواده‌هایی که قبلاً سه فرزند داشته‌اند، به عنوان موفقیت سیاست‌ها اشاره کرد. سؤال اصلی این است که آیا سیاست‌ها توانسته‌اند الگوی فرزندآوری را در میان زوجینی که بی‌فرزند هستند یا تنها یک فرزند دارند، تغییر دهند یا خیر.»
او افزود: «هدف اصلی این سیاست‌ها باید افزایش فرزندآوری در میان زوج‌ها و خانواده‌هایی باشد که بدون فرزند هستند یا یک فرزند دارند؛ اما اگر در این گروه‌ها تغییری مشاهده نشود و سهم خانواده‌های بدون فرزند یا تک‌فرزند در طول زمان افزایش یابد، نشان‌دهنده ناکارآمدی سیاست‌های جمعیتی است. افزایش تعداد فرزندان در خانواده‌هایی که پیش‌تر نیز فرزندان بیشتری داشته‌اند، به‌تنهایی به معنای موفقیت سیاست‌های تشویقی نمی‌باشد.»
چرا انتظار افزایش باروری واقع‌بینانه نیست؟
در پایان گفت‌وگو، از حسینی پرسیدند که ادامه سیاست‌های جاری جمعیتی، کشور را به کدام سمت خواهد برد. او با تأکید بر اهمیت تجربیات جهانی گفت: «انتظار افزایش باروری، حتی با ارائه بهترین بسته‌های تشویقی فرزندآوری، انتظاری غیرواقعی است. تجربیات جمعیت‌شناسی و اجرای سیاست‌های جمعیتی در نقاط مختلف جهان نشان داده‌اند که زمانی که باروری به زیر سطح جایگزینی می‌رسد و بیش از دو دهه در این سطح باقی می‌ماند، انتظار داشتن افزایش باروری، حتی به میزان اندکی، منطقی نیست.»
او ادامه داد: «به‌وضوح می‌توان گفت که مناسب‌تر بود سیاست‌گذاران از همان ابتدا به سراغ سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد و دیدگاه‌های کارشناسی می‌رفتند؛ امری که جامعه‌شناسان و جمعیت‌شناسان همواره بر روی آن تأکید کرده‌اند. اگر شرایطی فراهم شود که این جمعیت عظیم فعلی که وارد عرصه ازدواج شده‌اند، انگیزه‌های لازم برای تشکیل خانواده را پیدا کنند، می‌توان انتظار داشت که باروری تا حدی افزایش یابد یا حداقل از کاهش بیشتر آن جلوگیری شود.»
جامعه ممکن است به سمت کاهش جمعیتی پیش برود
حاتم حسینی با استناد به تجربه کشورهایی مانند کره جنوبی گفت: «تجربه کشورهای چون کره جنوبی ثابت کرده که باروری حتی ممکن است به سطوح بسیار پایینی کاهش یابد. در چنین شرایطی، جامعه به سمت سقوط جمعیتی حرکت کرده و در نتیجه، تعداد تولدها به اندازه‌ای نخواهد بود که کاهش جمعیت ناشی از مرگ‌ومیر و مهاجرت را جبران کند و لذا، رشد جمعیت به تدریج منفی خواهد شد.»