توافق دو روزه؛ پایان بحران یا آغاز یک بازی تازه
فرارو- در شرایطی که تلاش‌های قطر برای نزدیک کردن مواضع تهران و واشنگتن شدت گرفته است، گزارش‌ها از احتمال محدود شدن مرحله نخست مذاکرات به دو روز حکایت دارد؛ دو روزی که قرار است زمینه عبور از بحران فوری و ورود به گفت‌وگوهای پیچیده‌تر درباره برنامه هسته‌ای ایران را فراهم کند. با این حال، اختلافات داخلی در ایران و آمریکا، تحولات سیاسی اسرائیل و افزایش فشارهای اقتصادی و نظامی، چشم‌انداز این روند را با ابهام روبه‌رو کرده است.
به گزارش فرارو، محور اصلی مذاکرات احتمالی، دستیابی به تفاهمی اولیه درباره تنگه هرمز، کاهش بخشی از فشارهای اقتصادی و آزادسازی مشروط برخی دارایی‌های مسدودشده ایران عنوان شده است. با وجود این، اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات و شروط دو طرف همچنان پابرجا است.
طرح دو روزه قطر؛ عبور از بحران فوری و سپس مذاکره هسته‌ای
محدود کردن مرحله نخست مذاکرات به دو روز، یکی از پیشنهادهایی است که در محافل سیاسی واشنگتن مطرح شده است. در چارچوب تفاهمی که پیش‌تر درباره یک دوره ۶۰روزه مطرح شده بود، قرار است مرحله نخست به دو روز کاهش یابد تا تهران و واشنگتن ابتدا اراده خود را برای اجرای تعهدات اولیه نشان دهند و سپس مستقیماً وارد مذاکرات مربوط به پرونده هسته‌ای شوند.
با این حال، این پیشنهاد هنوز قطعی نیست و درباره امکان اجرای آن در واشنگتن تردیدهایی وجود دارد. در صورت موافقت ایران با بازگشایی تنگه هرمز و پذیرش واشنگتن برای آزادسازی بخشی از منابع مالی و کاهش محدود محاصره، این دو روز می‌تواند به‌عنوان آزمونی برای سنجش اعتماد متقابل در نظر گرفته شود.
کوتاه شدن زمان مرحله نخست لزوماً به معنای محدود شدن کل مذاکرات نیست. دو طرف از نقطه صفر آغاز نمی‌کنند و پیش‌تر درباره چارچوب‌هایی برای تفاهم گفت‌وگو کرده‌اند. از این منظر، دو روز ممکن است برای تثبیت تعهدات اولیه کافی باشد، اما مذاکرات هسته‌ای پس از آن احتمالاً روندی طولانی‌تر و پیچیده‌تر خواهد داشت.
اختلاف بر سر ترتیب تعهدات؛ تنگه هرمز در مرکز مناقشه
یکی از مهم‌ترین اختلاف‌های تهران و واشنگتن، چگونگی اجرای تعهدات مربوط به تنگه هرمز و محاصره اقتصادی ایران است. این اختلاف تنها به اصل بازگشایی مسیر دریایی محدود نمی‌شود، بلکه ترتیب اقدامات، میزان امتیازهای متقابل و تضمین اجرای تعهدات را نیز در بر می‌گیرد. در چارچوب تفاهم مورد بحث، بازگشایی تنگه هرمز با اجرای تعهدات طرف مقابل ارتباط مستقیم دارد. بر اساس این رویکرد، ایران در ازای اجرای مجموعه‌ای از شروط، آمادگی دارد تنگه را باز کند و پس از آن مذاکرات مربوط به برنامه هسته‌ای در مرحله بعد دنبال شود. در همین زمینه، پیش‌تر فاصله‌ای ۶۰روزه میان مرحله نخست و ورود به مذاکرات هسته‌ای مطرح شده بود؛ هرچند اکنون کاهش این فاصله زمانی نیز در دستور کار قرار گرفته است.
در مقابل، در ارزیابی برخی منابع آمریکایی، شروط هفت‌گانه ایران در شکل موردنظر تهران، در دستور کار فعلی مذاکرات دوحه قرار ندارد. از این منظر، موضوعات قابل بحث در مرحله نخست بیشتر به اعتمادسازی، بازگشایی مسیر دریایی، کاهش بخشی از محاصره و آزادسازی مشروط منابع مالی محدود می‌شود. آزادسازی کامل تحریم‌ها و پذیرش همه خواسته‌های ایران در کوتاه‌مدت دور از انتظار ارزیابی می‌شود. همچنین احتمال دارد برخی منابع مالی آزادشده با محدودیت‌های مشخص و تحت نظارت قطر در اختیار ایران قرار گیرد.
این اختلاف بر سر ترتیب اجرای تعهدات، یکی از موانع اصلی توافق است. تهران خواهان آن است که اقدامات خود را در برابر امتیازهای عملی و قابل سنجش انجام دهد؛ در حالی که واشنگتن تمایلی ندارد پیش از دریافت تضمین‌های موردنظر، همه امتیازهای اقتصادی را واگذار کند.
نقش قطر؛ اعتماد هم‌زمان تهران و واشنگتن به میانجی
نقش قطر در مقطع کنونی، در مقایسه با تلاش‌های میانجی‌گرانه پیشین در پاکستان و عمان، برجسته‌تر شده است. از یک سو، فشار اقتصادی و دشواری مدیریت بحران‌های داخلی، ادامه وضعیت نه جنگ و نه صلح را برای ایران پرهزینه کرده است. از سوی دیگر، آمریکا نیز با این پرسش روبه‌روست که ادامه حملات نظامی چه دستاورد تازه‌ای می‌تواند داشته باشد و آیا عملیات جدید قادر خواهد بود نتیجه‌ای متفاوت از مراحل پیشین ایجاد کند.
روابط قطر با هر دو طرف، یکی از عوامل مهم در برجسته شدن نقش این کشور است. دوحه از روابط نزدیک با دولت آمریکا و ارتباطات دیپلماتیک عمل‌گرایانه با ایران برخوردار است. سابقه میانجی‌گری قطر در پرونده‌هایی مانند مذاکرات مربوط به حماس و طالبان نیز به جایگاه این کشور در تحولات منطقه‌ای کمک کرده است. در کنار این عوامل، حمایت کشورهای عربی و شورای همکاری خلیج فارس از مسیر دیپلماتیک می‌تواند به تقویت تلاش‌های میانجی‌گرانه کمک کند.
اختلاف بر سر مسیر دریایی عمان؛ مسئله‌ای فراتر از بازگشایی هرمز
از نگاه طرف ایرانی، در صورت دستیابی به تفاهم و اجرای تعهدات، تنگه هرمز باید بر اساس مقررات حقوق بین‌الملل اداره شود. همچنین به تفاهمی در سطح چارچوب میان ایران و عمان برای حل اختلافات مربوط به این مسیر اشاره شده است؛ بر اساس این روایت، مسیر جنوبی در صورت توافق تحت مدیریت و حاکمیت عمان خواهد بود. با این حال، یک پرسش اساسی همچنان باقی است: اگر کشتی‌های تجاری در مسیر دریایی متعلق به عمان هدف حمله قرار گیرند، مسئولیت چنین اقدامی متوجه چه طرفی خواهد بود؟
در موضع‌گیری طرف ایرانی، حملات به‌عنوان بخشی از پاسخ به اقدامات آمریکا علیه تهران توجیه شده و بر این نکته تأکید شده است که اگر واشنگتن تعهدات خود را اجرا نکند، نمی‌تواند انتظار داشته باشد ایران به‌صورت یک‌طرفه به تعهداتش پایبند بماند. در مقابل، منتقدان این رویکرد تأکید می‌کنند که حمله به کشتی‌های تجاری در مسیرهای دریایی عمان، مسئله‌ای جدا از اختلاف ایران و آمریکا است و نمی‌توان حاکمیت عمان را در این مناقشه نادیده گرفت.این اختلاف نشان می‌دهد حتی اگر تهران و واشنگتن بر سر بازگشایی تنگه هرمز به تفاهم برسند، چگونگی تضمین امنیت کشتیرانی و جلوگیری از حمله به کشتی‌های تجاری همچنان می‌تواند مانعی جدی باشد.
تغییر احتمالی دولت اسرائیل؛ آیا رفتن نتانیاهو سیاست جنگی را تغییر می‌دهد؟
تحولات سیاسی اسرائیل نیز می‌تواند بر محاسبات منطقه‌ای و آینده مذاکرات ایران و آمریکا اثر بگذارد. مأموریت گادی آیزنکوت برای تشکیل دولت جدید اسرائیل، در صورت تحقق، ممکن است به تغییراتی در روابط تل‌آویو و واشنگتن و نحوه مدیریت پرونده‌های امنیتی منطقه منجر شود.
بر اساس گزارش‌های مطرح‌شده، آیزنکوت پس از دریافت حمایت حدود ۶۷ نماینده، مأمور تشکیل دولت شده است. او ۲۸ روز فرصت دارد تا ائتلافی با دست‌کم ۶۱ کرسی تشکیل دهد و در صورت نیاز می‌تواند از تمدید دو هفته‌ای استفاده کند. اگر در این مدت موفق نشود، ممکن است فرصت تشکیل دولت به بنیامین نتانیاهو منتقل شود.
با این حال، مسیر تشکیل ائتلاف آسان نیست. احزاب عربی از آیزنکوت حمایت کرده‌اند، اما او برای ورود احزاب به ائتلاف شروطی مطرح کرده است؛ از جمله می توان به پذیرش تعریف اسرائیل به‌عنوان دولت یهودی، موضع‌گیری درباره حماس و پذیرش خدمت نظامی یا مدنی برای شهروندان اشاره کرد. آویگدور لیبرمن، از چهره‌های اردوگاه مخالف نتانیاهو، با مشارکت احزاب عربی در ائتلاف یا حتی حمایت بیرونی آنها مخالفت دارد. احزاب مذهبی نیز هنوز موضع روشنی درباره ترکیب دولت آینده اتخاذ نکرده‌اند.
با وجود تفاوت‌های سیاسی میان آیزنکوت و نتانیاهو، در حوزه امنیتی و برخورد با ایران و حزب‌الله لزوماً نمی‌توان انتظار چرخشی اساسی داشت. آیزنکوت در دوران فرماندهی ارتش اسرائیل نیز مواضعی سخت‌گیرانه در قبال حزب‌الله داشت. تفاوت احتمالی او با نتانیاهو بیشتر در نگاه به جایگاه بین‌المللی اسرائیل و ضرورت استفاده از قدرت نرم در کنار توان نظامی ارزیابی می‌شود. مخالفان نتانیاهو معتقدند سیاست‌های دولت فعلی به اعتبار اسرائیل در جهان آسیب زده و روابط آن با متحدانش را تضعیف کرده است.
دولت آمریکا ناگزیر است تحولات سیاسی اسرائیل را در محاسبات خود لحاظ کند. دیدار مقام‌های وزارت خارجه و کاخ سفید با نامزدهای اصلی تشکیل دولت اسرائیل نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است؛ زیرا واشنگتن می‌خواهد مواضع دولت احتمالی آینده را درباره پرونده‌های منطقه‌ای و روابط دوجانبه بشناسد. دونالد ترامپ در مقطع حساسی قرار دارد. از یک سو، احتمال بازگشت دموکرات‌ها به کنگره می‌تواند بر آزادی عمل دولت او اثر بگذارد و از سوی دیگر، باید درباره ادامه فشار اقتصادی، حملات نظامی یا ترکیبی از این دو علیه ایران تصمیم بگیرد.
در همین حال، افزایش نقش استیون میلر، از چهره‌های نزدیک به ترامپ و طرفدار رویکرد سخت‌گیرانه در سیاست داخلی و خارجی، به‌عنوان نشانه‌ای از حضور پررنگ‌تر جریان‌های خواهان فشار در ساختار کاخ سفید ارزیابی شده است. اگر مذاکرات پیشرفت نکند، احتمال حملات تازه را نمی‌توان منتفی دانست؛ با این حال، راهبرد واشنگتن همچنان می‌تواند بر ترکیب دیپلماسی با فشار اقتصادی و نظامی استوار بماند.
هم‌زمان، بحث درباره کاهش حمایت از سیاست‌های نتانیاهو در جامعه و محافل سیاسی آمریکا نیز شدت گرفته است. اختلافات درون حزب جمهوری‌خواه و شکاف میان طرفداران اولویت دادن به منافع آمریکا و حامیان حمایت بی‌قیدوشرط از اسرائیل، به بخشی از مناقشه سیاسی این کشور تبدیل شده است. انتقاد برخی چهره‌های رسانه‌ای و سیاسی آمریکا از لابی‌های حامی اسرائیل نیز نشان می‌دهد که این بحث محدود به اختلافات دولت و مخالفان آن نیست و احتمالاً در سال‌های آینده ادامه خواهد یافت.
پیشنهاد دو روزه قطر را می‌توان تلاشی برای باز کردن مسیر مذاکرات و جلوگیری از بازگشت فوری به درگیری نظامی دانست؛ نه توافقی جامع که اختلاف‌های تهران و واشنگتن را یک‌باره حل کند. در مرحله نخست، مسئله تنگه هرمز، کاهش بخشی از محاصره و آزادسازی مشروط منابع مالی ایران اهمیت دارد. با این حال، اختلاف درباره ترتیب اجرای تعهدات، میزان امتیازهای اقتصادی و تضمین امنیت کشتیرانی همچنان پابرجاست. پس از آن نیز پرونده هسته‌ای و اختلافات گسترده‌تر درباره سیاست منطقه‌ای ایران می‌تواند مذاکراتی طولانی و دشوار را رقم بزند.