«فقط همین دفعه»؛ چگونه اعتیاد آغاز می‌شود؟
مهدی محمدی، روانشناس، در گفت‌وگویی با ایسنا، در خصوص عواملی که می‌توانند فرد را به تجربه نخستین مصرف مواد مخدر سوق دهند، توضیح داد: معمولاً اولین تجربه مصرف به سبب یک عامل واحد حاصل نمی‌شود و در واقع ترکیبی از چندین عامل فردی، خانوادگی و اجتماعی است که در تعامل یکدیگر قرار دارند. اگر بخواهیم این عوامل را سیستماتیک کنیم، می‌توان به چند محور اصلی اشاره کرد.
وی تاکید کرد: اولین عامل مربوط به دوران نوجوانی و جوانی و به‌ویژه حضور در جمع‌های دوستی و محیطی است که فرد در آن رشد می‌کند. وجود دوستانی که مواد مصرف می‌کنند، نوعی عادی‌سازی رفتار مصرف در محیط و فشارهای دوستانه، از جمله دلایل اصلی آغاز این مسیر است. برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که منزل و دوستان، شایع‌ترین مکان‌ها برای تجربۀ نخستین مصرف مواد مخدر هستند.
محمدی همچنین ادامه داد: دومین عامل کنجکاوی است؛ بسیاری از نوجوانان در فرآیند رشد خود به دنبال تجربیات نو هستند. تصوری که در ذهن دارند مبنی بر اینکه "فقط یک بار امتحان می‌کنم"، نقطه آغازینی است که می‌تواند آن‌ها را به دامی عمیق بیندازد. همچنین، تحقیقات داخلی ارتباط قوی‌تری میان کنجکاوی و شروع زودهنگام مصرف مواد را نشان داده است. عامل سوم عبارت است از فشارهای روانی. استرس‌های روزمره، چالش‌های عاطفی دوران نوجوانی، افسردگی، اضطراب، احساس بی‌انگیزگی، تعارضات فردی و برخی اختلالات روان‌شناختی می‌توانند فرد را در برابر مصرف مواد آسیب‌پذیر سازند و در واقع، نشانه‌هایی از خطر را به نمایش بگذارند.
نقش خانواده و نظارت والدین
محمدی بر اهمیت ساختار خانواده تاکید کرد و افزود: مشکلات خانوادگی نیز عنصر مهمی در این زمینه هستند. نظارت ضعیف والدین، درگیری‌های شدید در خانواده، وجود خانواده‌های تک‌والد که یک والد مسئول تامین زندگی است یا خانواده‌هایی با سابقه مصرف مواد، به‌وضوح با رفتارهای پرخطر و آغاز مصرف مواد در ارتباط است. همچنین، تمایل به هیجان‌طلبی و رفتارهای خطرناک می‌تواند تاثیرگذار باشد، به‌طوری که استفاده زودهنگام از سیگار و گرایش به فعالیت‌هایی که حس هیجان بالایی دارند، فرد را بیشتر در معرض تجربه مصرف مواد مخدر قرار می‌دهد.
فشارهای اقتصادی و محرومیت‌های اجتماعی
این روانشناس همچنین توضیح داد: در نهایت، فشارهای اقتصادی، بیکاری و محرومیت‌های اجتماعی از جمله عوامل دیگری هستند که می‌توانند موثر باشند. با این حال، فشار اقتصادی به تنهایی نمی‌تواند توضیح‌دهنده کامل مساله باشد، زیرا تمامی خانواده‌های کم‌برخوردار به مصرف مواد دچار نمی‌شوند، اما این فشار از طریق ایجاد استرس مزمن، ناامیدی نسبت به آینده و کاهش فرصت‌های اجتماعی، احتمال گرایش به مواد مخدر را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهد.
محمدی در ادامه با اشاره به اینکه چگونه یک مصرف تفننی می‌تواند به الگوی مصرف مداوم تبدیل شود، توضیح داد: معمولاً یک بار مصرف ناگهانی به وابستگی منجر نمی‌شود، بلکه بیشتر یک چرخه و فرایند را طی می‌کند؛ چرخه‌ای شامل یادگیری‌های روانی، تغییرات مغزی، شرایط محیطی و نیازهای عاطفی که فرد در پی آن است.
این روانشناس اضافه کرد: زمانی که فرد یک تجربه لذت‌بخش یا آرامش‌بخش را کسب می‌کند و برای مدیریت احساسات منفی خود از آن استفاده می‌نماید، تعداد دفعات و مقدار مصرف افزوده می‌شود، به‌نحوی که به تدریج ولع و عادت در او شکل می‌گیرد و کنترل وی کاهش می‌یابد. در مراحل اولیه، فرد ممکن است تنها در مهمانی‌ها، گردهمایی‌های دوستانه یا موقعیت‌های خاص مواد مصرف کند، ولی اگر این تجربیات مثبت شامل لذت، انرژی، آرامش یا کاهش اضطراب باشد، مغز یاد می‌گیرد که مصرف مواد مخدر، راه سریعی برای تغییر وضعیت روحی است و این خود موجب تقویت رفتار مصرف خواهد شد که احتمال تکرار آن را به شدت افزایش می‌دهد.
به گفته وی، در مراحل بعدی، انگیزه مصرف از صرف خوش‌گذرانی به تنظیم عواطف تغییر می‌کند؛ یعنی فرد مواد مخدر را به‌عنوان ابزاری برای مدیریت احساست خود به‌کار می‌گیرد. به‌عنوان مثال، در مواقعی که فرد دچار اضطراب، تنهایی، فشار مالی، درگیری‌های خانوادگی و بی‌خوابی می‌شود، برای آرامش یافتن از مواد مخدر استفاده می‌کند. در این مرحله مواد مخدر دیگر فقط برای ایجاد احساس خوشی نیست بلکه به‌عنوان دارویی برای فرار از حال بد مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ این پدیده «تقویت منفی» یکی از مکانیسم‌های کلیدی در استمرار مصرف را به نمایش می‌گذارد.
نقش محرک‌های محیطی و شرطی‌سازی
این روانشناس با بیان اهمیت محرک‌های محیطی، خاطرنشان کرد: محرک‌های محیطی نظیر دیدن دوستان مصرف‌کننده، رفتن به مکان‌های مربوط به مصرف، آخر هفته‌ها و تجمعات اجتماعی، یا حتی شنیدن یک موزیک خاص می‌توانند میل به مصرف را در فرد تقویت کنند. به همین دلیل فرد در ابتدا فکر می‌کند که هر زمان اراده کند می‌تواند مصرف را متوقف کند و خود را کنترل کند، اما متوجه می‌شود که در شرایط خاص، کنترل او کار دشواری است.
وی افزود: با مصرف مکرر، در برخی از مواد، فرد دچار تحمل می‌شود، به این معنا که دوز اولیه دیگر اثر قبلی را نخواهد داشت و برای تجربه اثرات قدیمی‌تر، باید میزان مصرف را افزایش دهد. همچنین، ترک یا کاهش مصرف پس از استفاده مداوم می‌تواند به بروز نشانه‌های ترک منجر شود. سازمان جهانی بهداشت، تحمل، علامات ترک، میل شدید و دشواری در کنترل مصرف را از ویژگی‌های بارز وابستگی و اعتیاد به حساب می‌آورد.
محمدی در پایان بر این نکته تاکید کرد که مصرف مداوم به معنای مصرف هر روز نیست. ممکن است فرد بگوید که تنها در ایام خاص یا آخر هفته‌ها مصرف می‌کند، اما اگر نتواند هیچ هفته‌ای را بدون استفاده از مواد مخدر سپری کند، این نشان‌دهنده تکرار مداوم چنین رفتاری است. نشانه‌های عمده وابستگی شامل کاهش کنترل، اولویت‌دادن به مصرف مواد مخدر نسبت به فعالیت‌های دیگر (ترجیح مصرف بر انجام کارهای دیگر) و ادامه مصرف با وجود پیامدهای منفی می‌باشد.
انتهای پیام