فلج خواب؛ کابوس در بیداری
به گزارش روزنامه گاردین، بالاند جلال، عصب‌شناس دانشگاه هاروارد، سال‌هاست پدیده فلج خواب را مطالعه می‌کند؛ وضعیتی که می‌تواند ترسی بسیار واقعی و شدید ایجاد کند و حتی در برخی افراد به آسیب‌های روانی ماندگار منجر شود.
جلال در کتاب تازه خود با عنوان «ذهن شبح‌وار» به بررسی مرز میان خواب و بیداریپرداخته است. او معتقد است مطالعه این وضعیت، علاوه بر شناخت سازوکار مغز، می‌تواند به درک بهتر جنبه‌های مختلف ذهن و آگاهی انسان کمک کند.
بر اساس نوشته‌های این پژوهشگر، حدود یک نفر از هر پنج نفر دست‌کم یک بار تجربه‌هایی از این نوع داشته است. جلال خود نیز در نوجوانی بارها با این وضعیت روبه‌رو شده است. او تعریف می‌کند که در یکی از این تجربه‌ها، زمانی که ۱۸ یا ۱۹ سال داشت، احساس کرد شبحی قصد کشتن او را دارد. واقعی بودن این تجربه باعث شد تصمیم بگیرد سازوکار مغز را مطالعه کند.
در مغز هنگام فلج خواب چه اتفاقی می‌افتد؟
به گفته جلال، هنگام خواب دیدن در مرحله‌ای به نام خواب حرکات سریع چشم (REM)، بدن از سر تا پا به‌طور موقت فلج می‌شود. این فرایند که در ساقه مغز کنترل می‌شود، از اجرای فیزیکی حرکات رؤیاها جلوگیری می‌کند.
اما در فلج خواب، گاهی بخش حسی و ادراکی مغز شروع به بیدار شدن می‌کند، در حالی که فلج عضلات همچنان ادامه دارد. در نتیجه، فرد ممکن است احساس کند کاملاً بیدار است و محیط اطراف خود را می‌بیند، اما توانایی حرکت ندارد. مرز میان دنیای رؤیا و واقعیت در این وضعیت بسیار مبهم می‌شود.
جلال توضیح می‌دهد که احساس حضور موجودی تهدیدکننده، به‌ویژه موجودی که روی قفسه سینه فرد می‌نشیند و احساس خفگی ایجاد می‌کند، ممکن است نتیجه تلاش مغز برای توضیح ناتوانی بدن در حرکت باشد. هنگامی که فرد نمی‌تواند حرکت کند یا حرف بزند، ذهن ممکن است وجود یک مهاجم یا تهدید را تصور کند.
این پژوهشگر همچنین احتمال می‌دهد اختلال در سامانه‌های مغزی مرتبط با تصویر ذهنی بدن، باعث ایجاد توهم دیدن شکل‌های انسانی یا موجودات دیگر شود.
نقش ترس و فرهنگ در تجربه فلج خواب
به گفته جلال، شدت ترس به میزان فعالیت آمیگدال، بخشی از مغز که در پردازش ترس نقش دارد، وابسته است. وضعیت عاطفی فرد می‌تواند بر محتوای تصاویر و توهم‌های او تأثیر بگذارد.
اضطراب نیز ممکن است محرک فلج خواب باشد و دفعات وقوع آن را افزایش دهد. جلال می‌گوید این وضعیت در برخی افراد مبتلا به اختلالات اضطرابی دیده می‌شود و حتی ممکن است در مواردی به تشدید اضطراب یا اختلال استرس پس از سانحه منجر شود.
او همچنین بر نقش باورهای فرهنگی در شکل‌گیری این تجربه‌ها تأکید می‌کند. برای مثال، فردی که به داستان‌های علمی‌تخیلی علاقه دارد ممکن است موجودی فضایی ببیند، در حالی که در مصر برخی افراد این موجود را جن تصور می‌کنند.
به گفته جلال، داستان‌هایی که اعضای خانواده، به‌ویژه مادربزرگ‌ها، درباره موجودات شبانه تعریف می‌کنند، می‌توانند بر شکل این توهم‌ها تأثیر بگذارند. ترس از خوابیدن نیز ممکن است به تکرار تجربه و شکل‌گیری چرخه‌ای از اضطراب منجر شود.
چگونه می‌توان با فلج خواب مقابله کرد؟
جلال برای کاهش اضطراب ناشی از فلج خواب، روشی را پیشنهاد می‌کند که نخستین مرحله آن بستن چشم‌ها برای کاهش محرک‌های محیطی است. سپس فرد باید به خود یادآوری کند که این اتفاق پدیده‌ای شناخته‌شده و بی‌خطر است، از نگرانی و مقاومت در برابر فلج عضلات خودداری کند و توجهش را به موضوعی مثبت و آرامش‌بخش معطوف سازد.
او هشدار می‌دهد که تلاش برای حرکت کردن گاهی می‌تواند باعث بازگشت شدیدتر احساس فشار در قفسه سینه و تشدید وحشت شود.
در یک مطالعه مقدماتی کوچک در ایتالیا روی بیماران مبتلا به نارکولپسی، استفاده از این روش با کاهش حدود ۵۰ درصدی دفعات فلج خواب در افرادی همراه بود که مرتباً این وضعیت را تجربه می‌کردند.
در پایان گزارش، جلال به جنبه دیگری از پژوهش‌های خود اشاره می‌کند: تأثیر فلج خواب بر باورهای انسان درباره جهان فراتر از واقعیت مادی. او می‌گوید حتی برخی افراد غیرمذهبی پس از تجربه این وضعیت، درباره وجود ابعاد ناشناخته واقعیت پرسش‌هایی مطرح کرده‌اند.
این عصب‌شناس امیدوار است با انجام آزمایش‌های بیشتر، بتواند ارتباط میان تجربه فلج خواب، فعالیت مغز و شکل‌گیری باورهای انسان را بررسی کند.
منبع: روزنامه گاردین