سید محمد خاتمی: نه به نفی سنت، بلکه به نقد آن؛ نه به نفی غرب و تجدد، بلکه به نقد آن/ هوش مصنوعی ممکن است آینده‌ای بسیار ترسناک‌تر از شرایط فعلی برای انسان به ارمغان آورد

به نقل از خبرگزاری خبرآنلاین، سید محمد خاتمی در اظهارات خود در رابطه با دستیابی به مسیرهای بهتر برای ایرانیان اظهار کرد: رهایی از این وضعیت ناپسند که تنها با لطف و رحمت حق امکان‌پذیر است، به هیچ وجه به معنای بازگشت به دوران پیشا تجدد نیست؛ چرا که چنین چیزی نه تنها ناشدنی است بلکه آرزویی غیرعملی محسوب می‌شود. متأسفانه در بسیاری از موقعیت‌ها و اظهارات به وضوح یا به‌طور غیرمستقیم شاهد تمایل به بازگشت به گذشته و دعوت به آن هستیم؛ در حالی که مسیر باید به سمت پسا تجدد سوق داده شود.

به نقل از منابع جماران، متن پیام حجت الاسلام و المسلمین سید محمد خاتمی در مراسم دو روزه نکوداشت رضا داوری اردکانی، فیلسوف نامدار معاصر که در دانشگاه اردکان در حال برگزاری است، به شرح زیر است:

به نام خداوند بزرگ که انسان را آفرید

و انسان را با خرد و آزادی آفرید

تمدن جدید واقعه‌ای شگفت‌انگیز به شمار می‌آید و دستاوردهای چشمگیری را برای بشر به ارمغان آورده است و زندگی انسان‌ها را از رنج‌ها، سختی‌ها و نارضایتی‌های بسیار رها کرده است؛ اگرچه این دستاوردها به طور عادلانه و منصفانه در میان بشریت توزیع نشده و برخی نقاط جهان از این بابت با مشکلات بیشتری مواجه شده‌اند.

این واقعیت بزرگ و شگفت‌آور، در عین حال، چالش‌ها و دردسرهای جدیدی را ایجاد کرده که بعضی از آنها شناخته‌شده‌اند، در حالی که برخی دیگر هرچند ممکن است حس یا به‌طور شهودی درک شوند، اما به درستی شناسایی و تعریف نشده‌اند.

علم جدید و فناوری عظیم آن که قرار بوده بهشت موعود ادیان را برای بشر فراهم آورد، به نوعی همچون جهنمی برای انسان‌ها ایجاد کرده است که از نظر شدت و تاثیری مشابه توصیف‌های پیشینیان به شمار می‌آید.

آنچه می‌بایست ابزاری برای خدمت به انسان و بهبود زندگی او باشد، به طریقی زندگی و هستی او را تحت سلطه قرار داده است و نمونه بارز آن را می‌توان به وضوح در پدیده «هوش مصنوعی» مشاهده کرد که با قدرتی که دارد، می‌تواند آینده‌ای ترسناک‌تر از وضعیت کنونی را برای بشریت به ارمغان آورد، موضوعی که حتی ایجادکنندگان آن را نیز نگران کرده است.

فاکتورهایی که ما را به عنوان بخشی از جهان خارج از تمدن غرب با بحران مضاعف مواجه ساخته، علاوه بر مواردی که ذکر شد، عبارتند از بی‌تفکری، آشفتگی در اندیشه و توهماتی که مدعیان حل مشکلات بر آن هستند و به دنبال آینده‌ای بهتر هستند. بی‌گمان، سلطه جویان خارجی که در حال غارت منابع مادی و معنوی ما هستند، به شدت مسأله را پیچیده‌تر کرده‌اند.

ما به نوعی در میانه مدرنیته گرفتار شده‌ایم که خود به لحاظی نماد روح تمدن جدید است. بنابراین، گریزی از آن نداریم چرا که زندگی بدون پذیرفتن بسیاری از الزامات مطرح‌شده توسط تمدن جدید تبدیل به امری غیرممکن شده است.

اما، تمدن جدید و مدرنیته، همچون هر تجربه انسانی، پایان تاریخ نیست و نشانه‌ها و آثار پسا مدرنیته به صورت روشنی هویدا شده است. نقدها یا مخالفت‌های درونی که در غرب صورت می‌گیرد، به مراتب بنیادی‌تر از آنچه غیرغربی‌ها نسبت به این تمدن و مبنای آن بیان می‌کنند، بوده و تخریب‌هایی که در شالوده آن صورت می‌گیرد، نشان‌دهنده اتمام این دوران است. و اگرچه در مورد آینده گمانه‌زنی‌هایی وجود دارد، اما هیچ‌کس به طور دقیق نمی‌داند که پسا مدرنیته چیست و در کجا و چگونه ظهور خواهد کرد.

با توجه به آنچه تاریخ به ما یادآوری می‌کند، می‌توان با احتیاط بیان کرد که بخشی از جهان غیرمدرن با ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های بالقوه خود، می‌تواند در این تحول تاریخی نقش مهمی ایفا کند به شرطی که:

از خود بیگانگی و احساس حقارت رهایی یابد و به تفکرات بی‌اساس و ناپخته پایان دهد و غرب و بنیادهای تمدن موجود را به‌طور جامع و غیرجانبدارانه بشناسد و از تاریخ درس بیاموزد.

برای ما ایرانیان که اگر نگوییم قدیمی‌ترین، حداقل یکی از پایدارترین تمدن‌ها را شکل داده‌ایم و همچنین در ایجاد و گسترش تمدنی که به تمدن اسلامی شناخته می‌شود، نقشی بارز داشته‌ایم و با ریشه‌ای عمیق در فرهنگ اسلامی-ایرانی، که نمی‌توان به سادگی از آن دور شد، آیا می‌توانیم راهی برای تبدیل به آینده‌ای بهتر بیابیم؟! اگر پاسخ به این سوال مثبت باشد، لازم است شرایطی را بپذیریم که بدون آنها پاسخ منفی خواهد بود. و مهم‌ترین شرط این است که:

توان و شجاعت اجتهاد در سنت را داشته باشیم (سنتی که گرچه ممکن است پایه‌های مقدسی داشته باشد، اما...). آنچه در ذهن و زندگی انسان جای می‌گیرد، امری انسانی است نه مقدس و تمسک به ظواهر، و غفلت از بنیادهای رنگ باخته در برابر قشر و پوست، مانع بزرگ اجتهاد است.

علاوه بر این، باید از زنجیر دو عامل عاطفی نسبت به غرب یعنی خوشحالی و نفرت که هر دو مانع شناخت هستند، آزاد شویم تا علاوه بر درک، قدرت اجتهاد را نیز پیدا کنیم.

در این صورت می‌توان به فردا امیدوار بود.

بارها بیان کرده‌ام و دوباره تأکید می‌کنم: نفی سنت نه، نقد آن آری؛ نفی غرب و مدرنیته نه، نقد آن آری.

رهایی از این وضعیت اندوه‌بار که تنها با لطف و عنایت حضرت حق ممکن است، به معنای بازگشت به پیشاتجدد نیست؛ که چنین امری میسر نبوده و آرزویی غیرواقعی است. متأسفانه ما در بسیاری از موقعیت‌ها به وضوح یا به‌طور تلویحی شاهد حرکت به سمت پیشا تجدد و فراخوانده شدن به آن هستیم؛ در حالی که مسیر باید به سمت پسا تجدد تغییر یابد.

استاد ارجمند حضرت دکتر داوری به‌طور مداوم در مقام یادآوری، هشدار و آموزش ما برای تفکر و درک صحیح از گذشته و حال و امید به آینده و پاسداری از انسانیت و معنویت راستین، در برابر ظواهر ناکارآمدی که نه تنها کارایی خود را از دست داده‌اند بلکه مانع راه و حتی گاه راهزنند، بوده‌اند و نقش عمده خود را به‌خوبی ایفا کرده‌اند. برای زندگی پربرکت و وجود پر برکت این استاد گرانقدر آرزوی درازمدت دارم.

سید محمد خاتمی

آبان ماه ۱۴۰۵

۲۹۲۱۸