آیا پایتخت به زلزله‌ای قابل توجه نزدیک می‌شود؟؛ ۳ لرزه جزئی و یک گسل نگران‌کننده
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - امیرماهان محمدی یکتا: در تاریخ‌های ۲۳ و ۲۴ آبان، شاهد ثبت سه زمین‌لرزه کوچک در نواحی شرق و شمال‌شرق تهران بودیم، که توجه‌ها را به فعالیت گسل‌های فعال این منطقه دوباره جلب کرده است.
این زمین‌لرزه‌ها در حوالی سرخه‌حصار و لواسان به وقوع پیوسته‌اند؛ ناحیه‌ای که به خاطر وجود سامانه‌های گسلی مهمی نظیر گسل مشا و گسل شمال تهران، به عنوان یکی از زون‌های لرزه‌خیز در البرز مرکزی شناخته می‌شود. اما آیا تکرار این زمین‌لرزه‌های کوچک می‌تواند به معنای وقوع زلزله‌ای بزرگ‌تر باشد؟
برای تحلیل این پدیده، با مهدی زارع، کارشناس زمین‌شناسی و زلزله‌شناسی، به گفتگو پرداخته‌ایم و متن این مکالمه را در ادامه می‌خوانید:
* در روزهای ۲۳ و ۲۴ آبان، سه زمین‌لرزه با بزرگی‌های ۲.۸، ۲.۶ و ۳ ریشتر در نواحی شرق و شمال‌شرق تهران، در حوالی سرخه‌حصار و لواسان، ثبت شده‌اند. چه عاملی باعث این زمین‌لرزه‌ها شده است؟
سه زمین‌لرزه کوچک مزبور، نتیجه فعالیت‌های لرزه‌خیز گسل سرخه‌حصار و گسل شمال تهران هستند. نواحی لواسان، پردیس، بومهن، رودهن و دماوند به عنوان یکی از فعال‌ترین مناطق لرزه‌ای در اطراف تهران شناخته می‌شوند.
گسل مشا یک سیستم امتدادلغز به طول بیش از ۲۰۰ کیلومتر است و این گسل و پایانه شرقی گسل شمال تهران در نزدیکی روستای کلان واقع در لواسانات به یکدیگر متصل می‌شوند و به نوعی یک پهنه مهم از منظر تعاملات زمین‌ساختی را ایجاد می‌کنند. به همین دلیل، این ناحیه از نظر تراکم ریزلرزه‌ها و خوشه‌های لرزه‌ای بسیار فعال است.
در سال‌های اخیر، وقوع زمین‌لرزه‌های کوچک و متوسط متعددی در این منطقه به ثبت رسیده است؛ به‌خصوص از آغاز سال جاری، چندین رویداد با بزرگی‌های بالای ۳ و حتی ۴ ریشتر گزارش شده است. این روند به وضوح نمایانگر آزادسازی تدریجی تنش و تغییر شکل پوسته زمین در البرز مرکزی می‌باشد.
عمق و مختصات زمین‌لرزه‌های گزارش‌شده که حدود ۸ کیلومتر تخمین زده شده است، با الگوهای فعالیتی این سامانه گسلی تناسب دارد.
* آیا این زمین‌لرزه‌های کوچک به معنای پیش‌لرزه بودن آنها و احتمال وقوع زلزله‌ای بزرگ‌تر در تهران است؟
از دید علمی، وقوع زمین‌لرزه‌های کوچک به تنهایی نمی‌تواند پیش‌زمینه‌ای برای نزدیک بودن یک رویداد بزرگ محسوب شود. در بسیاری از موارد، این زمین‌لرزه‌ها به‌عنوان بخشی از فعالیت عادی لرزه‌ای یا پدیده‌ای به نام فوج‌لرزه‌ای هستند که در آن چندین زمین‌لرزه با بزرگی‌های کم در یک فاز زمانی نزدیک به وقوع می‌پیوندند و انرژی محدودی از خود آزاد می‌کنند.
با این وجود، نمی‌توان از پتانسیل بالای لرزه‌زایی این منطقه غافل ماند، چرا که گسل مشا قابلیت ایجاد زلزله‌ای با بزرگی بالای ۷ را دارد. زلزله تاریخی که حدود سال ۱۸۳۰ میلادی رخ داد و بزرگی تخمینی ۷ داشت، نیز به این گسل یا محل تقاطع آن با ساختارهای زمین‌شناسی دیگر مرتبط دانسته می‌شود.
فاصله طولانی از آخرین رخداد بزرگ، احتمال تجمع تنش در گسل‌های فعال را افزایش می‌دهد و تداوم فعالیت‌های لرزه‌ای اخیر، الزامی برای پایش مداوم این منطقه ایجاد می‌کند. به همین ترتیب، هرچند نمی‌توان به صورت قطعی از روی این زمین‌لرزه‌های کوچک به وقوع قریب‌الوقوع یک زلزله بزرگ نتیجه گیری کرد، اما آماده‌سازی در برابر زلزله و احتیاط نسبت به رشد جمعیت در این ناحیه باید مورد توجه قرار گیرد.
تکرار این زمین‌لرزه‌های کوچک در شرق و شمال‌شرق تهران به‌تنهایی سیگنالی برای وقوع قریب‌الوقوع یک زلزله بزرگ نیست؛ اما ویژگی‌های زمین‌شناختی این ناحیه و وجود گسل‌های فعالی نظیر مشا و شمال تهران، لزوم توجه جدی به خطرات لرزه‌ای را گوشزد می‌کند.
کارشناسان بر این باورند که نمی‌توان زمان دقیق وقوع زلزله را با اتکا به ریزلرزه‌ها پیش‌بینی کرد و راهکار اصلی برای کاهش خسارت‌ها، نظارت علمی بر گسل‌ها، رعایت مقررات ساخت‌وساز، مدیریت منطقی توسعه شهری و افزایش آمادگی همگانی نسبت به زمین‌لرزه است.
آنچه از تکرار زمین‌لرزه‌های کوچک در شرق و شمال‌شرق تهران به دست می‌آید، اهمیت توجه بیشتر به شرایط لرزه‌ای این ناحیه است؛ ناحیه‌ای که به دلیل نزدیکی به گسل‌های فعال، از جمله گسل مشا و گسل شمال تهران، همواره در معرض خطر زلزله قرار دارد.
اگرچه وقوع چند زمین‌لرزه کوچک در زمان کوتاه، به معنای نزدیک آمدن زلزله‌ای بزرگ نیست و در حال حاضر نیز پیش‌بینی زمان یا مکان دقیق وقوع چنین حادثه‌ای ممکن نیست، این موضوع نباید منجر به نادیده گرفتن خطرات لرزه‌ای شود.
* نظر شما در این زمینه چیست؟
شهر تهران و مناطق اطراف آن در دهه‌های اخیر با توسعه ساخت‌وساز و افزایش جمعیت روبه‌رو بوده‌اند؛ وضعی که در صورت بروز زلزله شدید می‌تواند عواقب وخیمی به همراه داشته باشد.
از این رو، توجه به کیفیت ساخت‌وساز، مقاوم‌سازی بناهای آسیب‌پذیر، رعایت مقررات ایمنی در اطراف گسل‌ها و تقویت زیرساخت‌های حیاتی از اهمیت بسزایی برخوردار است. هم‌چنین لازم است که اطلاعات لرزه‌نگاری به‌صورت مستمر مورد بررسی قرار گیرد و نتایج به زبان ساده در دسترس عموم قرار گیرد.
مدیریت خطر زلزله تنها با پیش‌بینی زمان وقوع آن میسر نمی‌شود؛ بلکه با آمادگی، برنامه‌ریزی مناسب و کاهش آسیب‌پذیری، می‌توان هزینه‌های انسانی و اقتصادی را به شکل چشمگیری کاهش داد.