نیروی جاذبه (جی) معیاری است که فشار وارده بر خلبانان در حین پرواز را اندازه‌گیری می‌کند و در مانورهای سریع هواپیما به طرز قابل توجهی افزایش می‌یابد. در حالی که یک فرد عادی می‌تواند حدود 5 جی را تحمل کند، خلبانان جنگنده با استفاده از لباس‌های ویژه (G-suit) قادرند تا 9 جی را تاب بیاورند. این محدودیت‌ها نه تنها به ظرفیت فیزیکی خلبان وابسته است، بلکه ساختار خود هواپیما نیز نقش کلیدی در این زمینه ایفا می‌کند و در حالات اضطراری، تعدادی از جنگنده‌ها حتی قادر به تحمل 12 جی نیز بوده‌اند.

نیروی جی در پروازهای جنگنده: چالش‌های خلبانی و ساختار هوایی

جت‌های جنگنده معاصر، با قابلیت‌های مانور بالا و سرعت‌های بی‌نظیر، چالش‌های زیادی برای خلبانان و ساختار هواپیما به همراه دارند. نیروی جی، به عنوان معیاری از فشار گرانشی بر خلبانان، در حین انجام مانورهای سریع به طور قابل توجهی افزایش پیدا می‌کند. در حالی که افراد عادی تا 5 جی را می‌توانند تحمل کنند، خلبانان به کمک لباس‌های ضد جی قادر به تحمل تا 9 جی هستند. این توانایی به غیر از خلبان، به قابلیت‌های ساختاری هواپیما نیز بستگی دارد؛ اکثر جنگنده‌ها قادرند تا 9 جی را تحمل کرده و در شرایط اضطراری برخی از آن‌ها تا 12 جی را نیز تجربه کنند.

لاکهید مارتین F-35A لایتنینگ II

F-35A، دومین جنگنده نسل پنجم ایالات متحده، در سال 2015 وارد عملیات شده و قوی‌ترین نمونه در خانواده F-35 به شمار می‌رود. این مدل به ویژه برای نیروی هوایی ایالات متحده طراحی شده و قادر به تحمل حداکثر 9 جی مثبت است، در حالی که مدل‌های F-35B و F-35C محدودیت‌هایی کمتر دارند. F-35A با موتور پرات اند ویتنی F135-PW-100 و توان 40 هزار پوندی، به سرعت 1.6 ماخ دست می‌یابد و با وجود نرم‌افزار کنترل پرواز پیشرفته، قابلیت مانور بالایی نیز دارد. با اینکه این جنگنده توانایی تحمل 9 جی را دارد، در سال 2017 گزارش‌هایی از هیپوکسی در خلبانان F-35 وجود داشت که منجر به توقف موقت عملیات آن گردید. نیروی هوایی، با بررسی سیستم تولید اکسیژن، مشکل را حل کرده و پروازها دوباره از سر گرفته شد.

لاکهید مارتین F-22 رپتور

F-22 رپتور، به عنوان اولین جنگنده نسل پنجم دنیا، هنوز از پیشرفته‌ترین هواپیماها به شمار می‌رود. هزینه توسعه آن بسیار بالا بود و کمتر از 200 فروند از آن ساخته شده است. این جنگنده به دلیل قابلیت “سوپرکروز” می‌تواند به سرعت 1.5 ماخ برسد و با استفاده از سیستم جهت‌دهی بردار رانش دو بعدی، مانورپذیری فوق‌العاده‌ای از خود نشان می‌دهد. F-22 برای 9 جی مثبت و 3- جی منفی به ثبت رسیده که حداکثر تسلط انسانی محسوب می‌شود. با این حال، در سال 2012، گزارشی از سرگیجه خلبانان به کشف نقصی در شیر لباس‌های ضد جی منجر شد که هیپوکسی را ایجاد می‌کرد. خوشبختانه این مشکل برطرف گردید.

سوخو Su-57

سوخو Su-57 “فلون”، به عنوان اولین جنگنده رادارگریز روسی، در سال 2020 وارد خدمت شد و قابلیت تحمل تا 9 جی را داراست. این جنگنده چندمنظوره با ویژگی‌های رادارگریزی، سوپرکروز و توانایی مانورپذیری بسیار بالا، در رقابت با F-22 و F-35 قرار دارد. قابلیت مانورپذیری بی‌نظیر Su-57 به واسطه جهت‌دهی بردار رانش سه‌بعدی (که بر تمامی محورهای پیچ، انحراف و رول تأثیر می‌گذارد) و سیستم پرواز دیجیتال با سیم محقق می‌شود. روسیه به هدف نصب 76 فروند تا سال 2027 نزدیک شده و این جنگنده در نبردهای محدود به کار رفته است. در حالی که گزارشی از بیهوشی خلبانان وجود ندارد، برخی حوادث به وقوع پیوسته و روسیه برای ایمنی خلبانان از لباس‌های ضد جی پیشرفته استفاده می‌کند.

داسو رافال

داسو رافال، هواپیمای چندمنظوره نسل چهارم فرانسوی، در سال 2001 به خدمت گرفته شد. این جنگنده با سیستم پرواز دیجیتال و طراحی آیرودینامیک خود به مانورپذیری بالایی دست یافته است. رافال که مجهز به دو موتور اسنکما M88 است، به سرعت 1.8 ماخ رسیده و توانسته در تمرینات نظامی با F-22 نیز به رقابت بپردازد. این جنگنده به 9+ جی مثبت و 3.2- جی منفی رتبه‌بندی شده و در شرایط اضطراری می‌تواند تا 11+ جی را تحمل کند. هرچند گزارشی از بیهوشی خلبانان وجود ندارد، اما حوادثی چون سقوط در سال 2007 به دلیل اختلال در سیستم ناوبری ثبت شده است. فرانسه برای تأمین ایمنی خلبانان از لباس‌های ضد جی ساخت سافران بهره‌برداری می‌کند.

ساب JAS 39 گریپن

ساب JAS 39 گریپن، جنگنده نسل چهارم سوئدی، از سال 1997 در خدمت قرار دارد. این هواپیما به دلیل داشتن بالکچه‌های پیشرفته و کنترل‌های پرواز دیجیتال، از مانورپذیری خیره‌کننده‌ای برخوردار است. گریپن با موتور تک‌گانه جنرال الکتریک F414 (مشترک با F/A-18) به سرعت 2 ماخ می‌رسد. این جنگنده برای 9+ جی مثبت و 3- جی منفی رتبه‌بندی شده و در شرایط اضطراری می‌تواند تا 12 جی را تحمل کند. علیرغم وقوع حوادثی که اغلب به نقص فنی نسبت داده می‌شوند، گزارشی از بیهوشی خلبانان گریپن در پروازها وجود ندارد. استفاده از لباس‌های ضد جی پیشرفته سوئدی، ایمنی خلبانان این جنگنده را تضمین می‌کند.

• سخنگوی ارتش: جنگنده‌های سوخو ۳۵ را خریداری کرده‌ایم و پس از خاتمه جنگ تحویل خواهیم گرفت
• بهترین جنگنده‌های نیروی هوایی آمریکا؛ ۵ مدل افسانه‌ای با کارنامه‌ای درخشان
• جنگنده سوپر رافال F5 فرانسه؛ رقیب F-22 و F-35 و پیامی برای قدرت‌های هوایی جهان
• ادعای چین: جنگنده رادارگریز J-20S قادر به غرق کردن ناوهای هواپیمابر آمریکایی است

بوئینگ F-15EX ایگل II

بوئینگ F-15EX ایگل II، نسخه بسیار بهبودیافته‌ای از F-15 ایگل، به عنوان جنگنده‌ای نسل 4.5 با ویژگی‌های نزدیک به نسل پنجم شناخته می‌شود. این جت توسط نیروی هوایی ایالات متحده در سال 2021 رونمایی و در سال 2024 وارد عملیات شد. F-15EX به دلیل توانایی حمل تسلیحات مختلف، به عنوان “کامیون موشک” شناخته می‌شود. این هواپیما با دو موتور قدرتمند پرات اند ویتنی F100-PW-229 به سرعت 2.5 ماخ می‌رسد. F-15EX برای 9+ جی رتبه‌بندی شده اما در مواقع اضطراری می‌تواند تا 12 جی را نیز تحمل کند. خوشبختانه، هیچ موردی از بیهوشی خلبانان در حین پرواز با این جنگنده ثبت نشده است؛ سیستم کامپیوتری پرواز با محدود کردن نیروی جی، ایمنی خلبان را حتی در شرایط شدید تأمین می‌کند.