به گزارش خبرآنلاین، مجموعهای از پژوهشهای تازه نشان میدهد شبکههای هماهنگ در شبکه اجتماعی ایکس میتوانند با حسابهای پوششی، انتشار همزمان و تقویت مصنوعی، تصویری از حمایت گسترده از یک جریان سیاسی بسازند؛ تصویری که ممکن است با میزان واقعی پشتیبانی کاربران فاصله داشته باشد. در فضای فارسیزبان، این سازوکار با روایت تغییر حکومت در ایران و برجستهسازی رضا پهلوی پیوند خورده است؛ در حالی که بررسی مستقل این شبکهها با محدودیت دسترسی پژوهشگران به دادههای ایکس دشوارتر شده است.
به روایت ایرنا، گزارش تحقیقی هاآرتص در نوامبر ۲۰۲۶، شبکهای از هزار و ۶۵۳ حساب ایکس را بررسی کرد که خود را ایرانی معرفی میکردند. این گزارش نشان داد بخشی از این حسابها در دوره پیش از انتخابات اسرائیل، فعالیت خود را به تقویت بنیامین نتانیاهو و حزب لیکود معطوف کرده و حتی به زبان عبری از شهروندان اسرائیلی خواستهاند به او رأی بدهند.
هاآرتص تصریح میکند که هویت گردانندگان این شبکه مشخص نیست و ممکن است چند گروه جداگانه پشت آن باشند. بااینحال، الگوهای هماهنگی گزارششده، از جمله انتشار متنهای یکسان و تقریباً همزمان، نشان میدهد فعالیت این حسابها با رفتار عادی کاربران فاصله دارد.
از ضریب دادن به پهلوی تا انتخابات اسرائیل
یافته مهم گزارش هاآرتص، پیوند آن با تحقیق پیشین درباره عملیات حامی رضا پهلوی است. هاآرتص مینویسد بخشی از حسابهایی که پیشتر در عملیات نفوذ برای تقویت پهلوی فعال بودهاند، در ماههای اخیر پستها و اظهارات نتانیاهو را نیز بازنشر کردهاند.
بر پایه دادههای شرکت پایش «اکسپوز» که به هاآرتص منتقل شده، پس از اعلام حمایت دونالد ترامپ از نتانیاهو در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶، میانگین بازنشر پستهای نتانیاهو توسط اعضای این شبکه از ۹۷ مورد در روز به ۵۵۶ مورد افزایش یافته است. در سه روز پس از آن اعلام، بهطور میانگین ۴۸ حساب از شبکه، هر پست نتانیاهو را بازنشر کردهاند؛ درحالیکه پیشتر این میانگین ۱۸ حساب بود.
در بازه ۲۲ تا ۲۴ اکتبر، ۸۲۶ حساب از هزار و ۴۰۵ حساب فعال شبکه، محتوای حامی نتانیاهو یا لیکود منتشر یا بازنشر کردهاند و ۳۱۴ حساب دیگر نیز آشکارا از رأیدادن به او حمایت کردهاند.
در شب و صبح روز انتخابات، ۳۰ حساب از این شبکه ۵۴ پست و پاسخ به زبان عبری منتشر کردند؛ درحالیکه پیشتر تنها حدود ۳ درصد فعالیت شبکه به زبان عبری بود. هاآرتص میگوید ۱۸ پست از ۵۴ پست بررسیشده، درخواست صریح برای رأیدادن به نتانیاهو یا حمایت از او بوده و ۲۰ پست دیگر نیز او را در بستر انتخابات ستایش کردهاند.
بازگشت به موضوع ایران
هاآرتص مینویسد که پس از انتخابات، شبکه دوباره به موضوع ایران بازگشته است. بررسی تصادفی ۵۰ حساب از این مجموعه نشان میدهد که از ۲۸ تا ۳۱ اکتبر، دستکم ۸۰۱ پست و پاسخ منتشر کردهاند؛ نزدیک به نیمی از آنها درباره رضا پهلوی و حکومت ایران بوده و تنها حدود ۲۵ پست به نتانیاهو و سیاست اسرائیل مربوط بوده است.
این تغییر مسیر، اهمیت دارد زیرا نشان میدهد یک شبکه حسابی میتواند در دورههای مختلف، برای تقویت روایتها و اهداف سیاسی متفاوت به کار گرفته شود. بااینحال، تغییر موضوع فعالیت، بهتنهایی اثبات نمیکند که همه حسابها تحت کنترل یک گرداننده واحد بودهاند.
«فرار از زندان»؛ عملیات مشخص در فضای فارسی
پژوهش سیتیزنلب درباره عملیات «PRISONBREAK» یا «فرار از زندان»، یکی از مهمترین مطالعات درباره کاربرد ابزارهای فریب دیجیتال در فضای فارسیزبان است. این پژوهش که در اکتبر ۲۰۲۵ منتشر شد، شبکهای از بیش از ۵۰ حساب غیرواقعی در ایکس را بررسی میکند که از سال ۲۰۲۳ ساخته شده و در آغاز ۲۰۲۵، همزمان با تشدید تنش نظامی میان اسرائیل و ایران، فعال شدهاند.
سیتیزنلب هدف این عملیات را ترغیب به براندازی در ایران از طریق تقویت روایتهای قیام، نافرمانی مدنی و فرسایش اقتدار دولت توصیف میکند. پژوهشگران نشانههایی مانند زمانبندی هماهنگ انتشار، نبود هویت قابلاعتماد و همزمانی برخی پستها با رویدادهای نظامی را بررسی کردهاند.
یکی از مهمترین موارد بررسیشده، ویدئوی ساختگی منتسب به حمله به زندان اوین است. پژوهشگران با مقایسه زمان انتشار محتوا و زمان حمله، سرعت آمادهسازی و انتشار آن را از قرائن احتمال اطلاع قبلی از عملیات دانستهاند. سیتیزنلب، اجرای عملیات توسط نهادی از دولت اسرائیل یا پیمانکاری تحت نظارت نزدیک آن را محتملترین توضیح ارزیابی میکند.
حمایت مصنوعی از پهلوی
روزنامه فرانسوی لو فیگارو نیز در گزارشی تحقیقی که ۱۰ بهمن ۱۴۰۴ منتشر کرد، ابعاد دیگری از کارزارهای هماهنگ در فضای فارسیزبان را بررسی کرده است. این روزنامه با استناد به دادههای مؤسسه سوشیال فورنزیکس، پژوهش سیتیزنلب و اظهارات کارشناسان، ترویج رضا پهلوی و تقویت روایت سلطنتطلبانه را از اهداف آشکار بخشی از این فعالیتها معرفی میکند.
به نوشته فیگارو، شبکههایی از حسابهای غیرواقعی با بازنشر پیامهای مشابه و استفاده از هشتگهای مشترک، از جمله هشتگهای مرتبط با انقلاب، آزادی ایران و پادشاهی پهلوی، جهشهای مصنوعی در حجم فعالیت ایجاد میکنند. هدف این سازوکار، تبدیل تکرار و هماهنگی به نشانهای ظاهری از اقبال عمومی و افزایش احتمال دیدهشدن پیامها در جریان محتوای شبکه اجتماعی است.
فیلیپ مای، پژوهشگر آزمایشگاه رسانههای اجتماعی دانشگاه متروپولیتن تورنتو، در توضیح این روند به فیگارو گفته است: «کسی در فضای آنلاین، بهویژه در ایکس، سخت تلاش میکند رضا پهلوی را به چهره روز و صدا و سیمای یگانه اپوزیسیون تبدیل کند.» او همچنین تأکید کرده که مخاطب برخی از این حسابها، نه کاربران ایرانی، بلکه رئیسجمهوری آمریکاست؛ با این هدف که او را به اقدام علیه ایران و حمایت از پهلوی ترغیب کنند.
دادههای سوشیال فورنزیکس که فیگارو منتشر کرده، از شناسایی ۴ هزار و ۷۶۵ حساب با انتشار روزانه بیش از ۱۰۰ پیام حکایت دارد؛ حسابهایی که مجموع انتشار آنها در طول عمرشان به ۸۴۳ میلیون توییت رسیده است. همچنین ۱۱ هزار و ۴۲۱ حساب با فعالیت تعاملی غیرعادی، در مجموع ۱٫۷ میلیارد لایک ثبت کردهاند و ۸ هزار و ۸۳۰ حساب نیز چندین بار نام کاربری خود را تغییر دادهاند. این روزنامه همچنین از تعلیق ۳ هزار و ۳۶۱ حساب مرتبط با این گفتوگوها خبر داده است.
جف گلدبرگ، بنیانگذار سوشیال فورنزیکس، گستردگی و پیچیدگی دستکاریهای مشاهدهشده در فضای فارسیزبان را نشانه دخالت یک بازیگر دولتی دانسته است. فیگارو همچنین به نقل از این مؤسسه، بیش از ۹۵ درصد حسابهای دارای نماد تاج را غیرواقعی توصیف میکند؛ هرچند جزئیات نمونهگیری و معیارهای این برآورد در متن روزنامه ارائه نشده است.
در این روش که «آستروتارفینگ» نام دارد، هویتهای پوششی برای شبیهسازی حمایت خودجوش مردمی به کار گرفته میشوند. مسئله تنها انتشار پیام به سود یک چهره سیاسی نیست؛ بلکه ساختن تصویری است که در آن، آن چهره از پشتیبانی گسترده و جایگاهی بیرقیب برخوردار به نظر برسد.
فیگارو در ادامه، ارتباط این فضا با حساب رسمی فارسیزبان اسرائیل، «IsraelPersian»، را بررسی کرده است. گلدبرگ به این روزنامه گفته حدود یکهشتم حسابهایی که این صفحه رسمی دنبال میکند، حسابهای سلطنتطلب غیرواقعیاند.
ایکس؛ بستری که نظارت بر آن دشوارتر شده است
عملیات نفوذ در بستری رخ میدهد که امکان بررسی مستقل آن در دوره مالکیت ایلان ماسک محدودتر شده است. رویترز گزارش داده که محدودیت دسترسی به دادهها و نگرانی از اقدامات حقوقی شرکت، به لغو، توقف یا تغییر بیش از ۱۰۰ پژوهش درباره شبکه اجتماعی ایکس انجامیده است.
فستکمپانی نیز در فوریه ۲۰۲۴ گزارش کرد که پس از حذف دسترسی رایگان پژوهشی به API ایکس در مارس ۲۰۲۳، یکی از گزینههای دسترسی جایگزین میتوانست ماهانه ۴۲ هزار دلار هزینه داشته باشد.
اهمیت این محدودیتها برای شناسایی عملیات نفوذ روشن است: بررسی هماهنگی حسابها، به دادههای گسترده درباره زمان انتشار، محتوای تکراری، روابط بازنشر و تغییر رفتار کاربران نیاز دارد. محدودشدن دسترسی، امکان کشف شبکهها و راستیآزمایی ادعاهای مربوط به آنها را کاهش میدهد.
مرور جاناتان استری در «تک پالیسی پرس» نیز به تغییر اجرای مقررات ایکس، از جمله حرکت در برخی حوزهها از حذف محتوا به کاهش دسترسی الگوریتمی، پرداخته است. در نبود دادههای قابلراستیآزمایی، ارزیابی اینکه این محدودسازیها تا چه اندازه مؤثر و یکسان اجرا میشوند، برای ناظران بیرونی دشوار است.
الگوریتم، فقط یک مسیر خنثی نیست
پژوهشی منتشرشده در نشریه نیچر در فوریه ۲۰۲۶ نشان میدهد فید الگوریتمی ایکس، در مقایسه با فید زمانی، محتوای محافظهکارانه را بیشتر تقویت کرده و بر برخی نگرشهای سیاسی کاربران آمریکایی اثر گذاشته است.
این مطالعه درباره کاربران فارسیزبان نیست، اما نشان میدهد که معماری توزیع محتوا میتواند در شکلگیری ادراک سیاسی نقش داشته باشد؛ بنابراین بررسی عملیات نفوذ نباید به تولیدکنندگان پیام محدود بماند و باید مسیر توزیع و دیدهشدن آن را نیز در بر گیرد.
در کنار تغییر امکان نظارت، موضعگیریهای علنی ماسک علیه جمهوری اسلامی ایران و سوگیریهای سیاسی او نیز پرسش درباره بیطرفی پلتفرم را برجسته کرده است. در ژانویه ۲۰۲۶، ایکس نمایش ایموجی پرچم ایران را در نسخه وب از نشان پرچم ایران به یک نشان جعلی تغییر داد. این تصمیم، نمایش موارد پیشین ایموجی را نیز تحت تأثیر قرار داد؛ از جمله در حسابهایی که خودشان این نماد جایگزین را انتخاب نکرده بودند.
کنار هم قرارگرفتن یافتههای هاآرتص، سیتیزنلب و فیگارو، تصویری از کاربرد حسابهای پوششی برای ساختن و جابهجاکردن حمایت سیاسی ارائه میکند: حسابهایی که با هویت ایرانی در تبلیغ پهلوی فعالاند، در مقطعی به زبان عبری برای نتانیاهو رأی میخواهند و پس از انتخابات دوباره به موضوع ایران بازمیگردند. اهمیت این یافتهها صرفاً در کشف چند حساب جعلی نیست؛ در آشکارشدن سازوکاری است که میکوشد پیام سیاسی سازمانیافته را به نام «مردم ایران» عرضه کند. البته هویت گردانندگان شبکه تازه همچنان نامعلوم است و گزارش هاآرتص نیز اثرگذاری آن بر نتیجه انتخابات را اثبات نمیکند.
در چنین شرایطی، محدودشدن دسترسی پژوهشگران به دادههای ایکس، همراه با موضعگیری سیاسی مالک و مداخلات نمادین پلتفرم درباره ایران، مسئله شفافیت و پاسخگویی را جدیتر میکند. این شواهد، بهتنهایی اثباتکننده هماهنگی ایکس با شبکههای مورد بحث نیستند اما نشان میدهند چرا نمیتوان شمار پستها، لایکها و هشتگها را بیواسطه به خواست عمومی ایرانیان ترجمه کرد. وقتی حسابهای پوششی میتوانند به نام یک ملت سخن بگویند و اطلاعات لازم برای شناسایی گردانندگان عمدتاً در اختیار خود پلتفرم است، فقدان نظارت مستقل به سود ابهام و تداوم امکان فریب تمام میشود.
315