بمب کثیف چیست؛ منبع اتهام جدید آمریکا علیه ایران از کجا نشأت گرفت؟
فرارو- بحث درباره «بمب کثیف» در رسانههای ایالات متحده و بازخورد آن از سوی بعضی مقامات این کشور در زمانی صورت گرفته که تنشها میان تهران و واشنگتن به شدت در جریان است.
به نقل از فرارو، در این ادعا نگرانیهایی مطرح شده که ایران ممکن است در صورت تشدید درگیریها، از مواد رادیواکتیو برای ایجاد نوعی سلاح غیرمتعارف علیه اهداف آمریکایی بهره ببرد.
به چه صورت این موضوع آغاز شد؟
این ماجرا به گزارش اختصاصی شبکه خبری سیانان در تاریخ ۱۶ نوامبر ۲۰۲۶ (۲۵ آبان ۱۴۰۵) برمیگردد. این رسانه به نقل از هفت مقام آمریکایی که هویتشان فاش نشده، ادعا کرده است که ارزیابیهای جدید اطلاعاتی آمریکا نشان میدهد ایران به دنبال طرحریزی برای حمله به مقامهای ارشد دولت دونالد ترامپ در واشنگتن است؛ طرحهایی که براساس ادعای منابع سیانان، امکان دارد شامل انفجار یک بمب کثیف یا استفاده از سلاح شیمیایی باشد.
به ادعای این کارشناسان، اطلاعاتی که مقامهای آمریکایی به آن اشاره کردهاند شامل مکانها و اهداف بالقوه نیز هست. منابع سیانان به این نکته اشاره کردهاند که نهادهای اطلاعاتی آمریکا توانستهاند ارتباطاتی را تحت نظر بگیرند که در آنها به احتمال ذخیرهسازی مواد مورد نیاز برای ساخت بمب در خاک ایالات متحده اشاره شده است. با این حال، در میان همین منابع توافقی بر سر اعتبار این دادهها وجود نداشته است.
نکته کلیدی در گزارش سیانان این بود که حتی مقامهای آمریکایی در خصوص امکان اجرایی شدن چنین برنامهای و تصمیم احتمالی تهران برای آن اختلاف نظر داشتند. به بیان دیگر، گزارش به یک حملهی قریبالوقوع یا تصمیم قطعی ایران برای استفاده از بمب کثیف اشاره نمیکرد، بلکه بر این نکته تأکید داشت که نهادهای اطلاعاتی آمریکا در حال بررسی احتمال وقوع چنین سناریویی و در حال آمادهسازی برنامههای احتیاطی برای آن هستند.
در همین راستا، یکی از منابع آمریکایی احتمال داده بود که هدف از بررسی این سناریوها، داشتن گزینههای محتمل در صورت تداوم درگیریها باشد و نه لزوماً اجرای فوری آنها. در واکنش به این گزارش، کاخ سفید نیز اعلام کرد که در حال رصد تهدیدات بالقوه میباشد، اما در حال حاضر هیچ تهدیدی معتبر علیه خاک ایالات متحده وجود ندارد.
پیامد این موضوع یک روز بعد، در تاریخ ۱۷ نوامبر، با اظهارات دونالد ترامپ ابعادی سیاسیتر به خود گرفت. رئیسجمهور آمریکا در سفرش به مانیل در پاسخ به پرسشی درباره احتمال حمله ایران با بمب کثیف به واشنگتن گفت که دولتش به این موضوع بهطور جدی رسیدگی میکند. او همچنین ابراز امیدواری کرد که تهدید بلقوهای وجود نداشته باشد و هشدار داد که در صورت وقوع چنین حملهای، ایران با پیامدهای بیسابقهای روبرو خواهد شد.
از این رو، آنچه تا به حال در این خصوص منتشر شده، مجموعهای از گزارشات رسانهای است که بر پایه نقلقول از منابع اطلاعاتی ناشناس بنا نهاده شده است؛ بدون ارائه شواهد محکم.
بمب کثیف چیست و چه تفاوتی با بمب اتمی دارد؟
بمب کثیف که به آن «وسیله پخشکننده مواد رادیواکتیو» (RDD) نیز گفته میشود، نوعی سلاح پرتوزا است که با ترکیب مواد منفجره متعارف و مواد رادیواکتیو ساخته میشود. در این نوع سلاح، بر خلاف بمب هستهای، انتظار نمیرود که واکنش زنجیرهای شکافت هستهای اتفاق بیفتد؛ بلکه انفجار یک ماده منفجره معمولی باعث انتشار مواد رادیواکتیو در محیط میشود.
به همین خاطر، باید بمب کثیف را با بمب اتمی یا سلاح هستهای اشتباه نشمرد. بمب هستهای با آزادسازی انرژی عظیم ناشی از واکنشهای هستهای، تخریبی با وسعت بسیار بالایی ایجاد میکند؛ در حالی که هدف اصلی بمب کثیف، آلودگی محیط با مواد رادیواکتیو، ایجاد نگرانی در عموم و مختل کردن فعالیتهای عادی در منطقه هدف است.
طبق توضیحات مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای ایالات متحده (CDC)، خطر اولیه چنین وسیلهای عمدتاً به خود انفجار مرتبط است؛ زیرا انفجار و پرتاب ذرات میتواند منجر به جراحت و خسارت شود. از سوی دیگر، میزان آسیب ناشی از تشعشعات به نوع و مقدار ماده رادیواکتیو، شرایط انتشار و میزان تماس افراد بستگی دارد. این مرکز تأکید میکند که در اکثر سناریوهای مربوط به بمب کثیف، میزان تشعشعات به تنهایی به اندازه کافی برای ایجاد بیماریهای جدی یا مرگ فوری در جمعیت زیاد کافی نیست، با این حال آلودگی محیط میتواند تهدیدات بهداشتی و هزینههای پاکسازی چشمگیری به دنبال داشته باشد.
از این روی، کارشناسان امنیتی عموماً بمب کثیف را بیشتر از آنکه به عنوان سلاحی برای تخریب فیزیکی وسیع بشناسند، به عنوان ابزاری برای ایجاد رعب عمومی و اختلال در فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی توصیف میکنند. آلوده کردن یک ساختمان، خیابان یا تأسیسات شهری میتواند به تعطیلی طولانیمدت آن منطقه، محدودیت در تردد، عملیات پاکسازی تخصصی و همچنین نگرانی عمومی منجر شود؛ حتی اگر تعداد تلفات مستقیم ناشی از تشعشعات اندک باشد.
نکته دیگری که باید به آن توجه شود این است که مواد رادیواکتیو فقط در تأسیسات هستهای وجود ندارند و در برخی کاربردهای پزشکی، صنعتی و تحقیقاتی نیز به کار میروند. البته دسترسی به مواد پرتوزا، صرفاً وجود آنها یا امکان استفاده از آنها در یک وسیله پخشکننده رادیواکتیو مواردی کاملاً متفاوت از یکدیگر هستند. بنابراین، فقط داشتن مواد رادیواکتیو در یک کشور به معنای قابلیت عملیاتی ساخت و بهرهبرداری از بمب کثیف نخواهد بود.
واکنش ایران به اتهام بمب کثیف چه بود؟
پس از انتشار گزارش سیانان، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در تاریخ سهشنبه ۲۶ آبان در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، این گزارشها را بیاساس و دستاوردی از رسانهها قلمداد کرد.
بقائی در این پیام تصریح کرد افرادی که جنگ را علیه ایران آغاز کردهاند، اکنون با تولید و انتشار اتهامات بیمبنا، از جمله گزارشهای اخیر نیویورکتایمز و روایتهای رسانهای جعلی درباره بمب کثیف که سیانان آن را منتشر شده است، در حال فراهمآوری زمینه رسانهای برای پیگیری مقاصد غیرقانونی خود هستند.
سخنگوی وزارت امور خارجه ایران همچنین این روند را تلاشی برای به دست آوردن پوشش و توجیهی ظاهری برای اقدامات تجاوزکارانه بیشتر علیه کشورش دانست و تأکید کرد که این اتهامات در بستر یک عملیات رسانهای مطرح شدهاند. او همچنین هشدار داد که ایران کاملاً آگاه است که به هرگونه اقدام نظامی تجاوزکارانه چگونه پاسخ دهد و پاسخهایی فراموشنشدنی ارائه خواهد کرد.