چرا مغز بهطور پیشنگر برای سوگواری از دست دادن عزیزانمان آماده میشود؟
محمدحسین رودباری در مصاحبهای با ایسنا، دربارهی مرز تمایز میان نگرانیهای طبیعی برای خانواده و «ترس مرضی از دست دادن» توضیح داد: در زمان نگرانی طبیعی، اگر یکی از عزیزان کمی دیر کند، به طور معمول چند لحظهای احساس تشویش به فرد دست میدهد که پس از برقراری یک تماس یا دریافت توضیحات به سرعت کاهش مییابد.
وی در ادامه بیان کرد: اما ترس مرضی میتواند ساعتها و روزها ادامه یابد، تصاویری از مرگ و حوادث ناگوار را مکرراً به ذهن میآورد و آرامش خواب و تمرکز فرد را مختل میکند. این نوع ترس فرد را به کنترل مدام وادار میسازد و اگر این نگرانی زندگی روزمره و روابط شخصی فرد را تحت تأثیر قرار دهد، از یک مرز طبیعی فراتر رفته است.
علل تمایل ذهن به سناریوهای ناگوار
این روانشناس در خصوص اینکه چرا ذهن برخی افراد با کوچکترین تأخیر یا پیشامدی، فوراً به سمت تصوراتی از قبیل مرگ و تصادف عزیزانشان میرود، اظهار داشت: اینگونه افراد به سرعت به بدترین سناریوها روی میآورند، چراکه سیستم هشدار مغز آنها بیش از حد فعال است.
وی افزود: کوچکترین تأخیری به عنوان یک علامت خطر تلقی میشود و مغز بلافاصله برای آمادگی فوری، سریعترین و ترسناکترین توضیح ممکن را استخراج میکند؛ این الگو معمولاً ناشی از تجربیات قبلی یا اضطراب اساسی است و با تکرار به تدریج تشدید میشود.
رودباری همچنین گفت که سوگ پیشدستانه به این معناست که فرد پیش از وقوع واقعی یک اتفاق، از دردی که ناشی از چنین فقدانی است، رنج میبرد و گویی مغز خود را برای محافظت از غافلگیریهای احتمالی آماده میکند. در نتیجه فرد به طور مداوم در حال تحمل غم تصوری است و از لذتی که درحال حاضر در کنار عزیزانش دارد، محروم میماند.
وی در مورد این که ریشه اضطراب ناشی از ترس از دستدادن در کجاست و آیا نتیجه یک ترومای گذشته است یا اضطراب فراگیر درماننشده، توضیح داد: معمولاً ترکیبی از هر دو حالت است. برخی اوقات یک تجربه واقعی از دست دادن یا جدایی در گذشته وجود دارد که به عنوان زخم باز باقی مانده و در موارد دیگر اضطراب درماننشدهای وجود دارد که بر روابط مهم فرد تأثیر میگذارد. در هر دو صورت مغز آموخته است که برای تأمین «امنیت»، نیاز به کنترل دائمی دارد.
نقش تله «رهاشدگی» در دوران کودکی
این روانشناس همچنین در مورد اینکه آیا طرحواره یا تله «رهاشدگی» در دوران کودکی میتواند با این ترس در بزرگسالی مرتبط باشد، اظهار کرد: تله رهاشدگی در دوران کودکی این پیام را در ذهن فرد قرار میدهد که «عزیزانم ممکن است بهطور ناگهانی بروند و من تنها بمانم».
وی تأکید کرد: در بزرگسالی، هرگونه تأخیر یا فاصلهای همان زخم قدیمی را برمیانگیزد و فرد واکنشی مشابه با اضطرابهای کودکانه نشان میدهد، گویی هنوز هم همان کودک تنها است که از دوباره رها شدن میهراسد.
پیامدهای رفتاری ناشی از ترس از دست دادن
رودباری بیان کرد که ترس از دستدادن بهطور مداوم باعث ایجاد رفتارهای افراطی نظیر کنترلگری و تماسهای مکرر میشود و اطرافیان را خسته میکند: ترس دائمی باعث میشود تا فرد برای کاهش آن، اقداماتی انجام دهد که در کوتاهمدت کمی آرامشبخش باشد؛ اقداماتی مانند تماسهای مکرر، چککردن مداوم و پرسشهای کنترلی. این نوع رفتارها در بلندمدت باعث خستگی و کلافگی اطرافیان شده و فاصلهای ایجاد میکند که خود بار دیگر شدت ترس را افزایش میدهد و این چرخه معیوب ادامه مییابد.
این روانشناس افزود: هنگامی که این ترس به حملات پانیک، دردهای عصبی یا بیخوابی تبدیل میشود، جسم و روان فرد دچار اختلال میگردد: زمانی که ترس به حالت پانیک در میآید، سیستم عصبی سمپاتیک به شکل کامل فعال میشود که علائمی نظیر تپش قلب، تنگی نفس، لرزش، درد قفسه سینه، حالت تهوع و بیخوابی به همراه دارد. در این زمان بدن در وضعیت «خطر واقعی» قرار میگیرد در حالی که در واقع هیچ گونه خطری وجود ندارد و افکار فاجعهآمیز در ذهن فرد شکل میگیرد و او احساس گم کردن کنترل خود را میکند.
وی در خصوص اینکه چگونه اضطراب از دستدادن میتواند کیفیت زندگی و لذت در کنار هم بودن را نابود کند، گفت: این نوع اضطراب اغلب باعث کاهش کیفیت حضوری میشود. فرد حتی زمانی که در کنار عزیزانش است، ذهنش در حال تجزیه و تحلیل سناریوهای فرضی از دستدادن است و این باعث میشود آرامش و لذت جای خود را به احساس نگرانی و اضطراب بدهد؛ به گونهای که رابطهای که باید منبع ایمنی باشد، خودش تبدیل به منبع تنش میان افراد میگردد.
رودباری افزود: پیشنهاداتی چون «منفیبافی نکن» یا «انشاءالله که هیچ چیزی پیش نخواهد آمد» اغلب بیفایده و حتی آزاردهنده هستند، زیرا احساس میشود که فرد درک نشده و احساساتش بیارزش تلقی شدهاند. اطرافیان بهتر است بگویند «میفهمم چقدر نگران هستی؛ بگو چطور میتوانم کمکت کنم که کمی آرامتر شوی؟» و در عین حال، باید حد و مرزهای خود را حفظ کنند.
تکنیکهای درمانی برای خروج از چرخه اضطراب
وی در مورد اینکه در محیط درمان، روانشناس بالینی چه تمرینها و تکنیکهایی را برای رهایی فرد از این چرخه ویرانگر به کار میگیرد، بیان کرد: در محیط درمان معمولاً از تکنیکهایی مانند شناسایی و به چالش کشیدن افکار فاجعهآمیز، مواجهه تدریجی با موقعیتهای محرک بدون رفتارهای ایمنی، تمرین ذهنآگاهی و تمرکز بر زمان حال، کار بر روی طرحواره رهاشدگی و آموزش مهارتهای تنظیم هیجانی استفاده میشود. هدف این است که فرد یاد بگیرد اضطراب را تحمل کند بدون اینکه آن را با کنترلگری مدیریت کند و به تدریج احساس امنیت درونی را به خود القا کند.
این روانشناس همچنین در پایان بیان کرد: پذیرش این واقعیت که «امنیت» از طریق کنترل دائمی بهدست نمیآید، کلید اصلی رهایی از ترس مرضی از دستدادن است. با شناخت این مرز و رها کردن کنترلگری، میتوان آرامش را دوباره به زندگی و روابط عاطفی بازگرداند.
انتهای پیام