درباره تغییر نام پهنه آبی شمال ایران
مجید صیادنورد در مقالهای به قلم خود در روزنامه شرق اشاره کرده است: «تعیین نام برای عوارض جغرافیایی، تنها یک اقدام زبانی به شمار نمیآید؛ بلکه به وضوح نشاندهنده هویت تاریخی، سنتهای علمی، جغرافیای انسانی و نحوه تعامل جوامع با محیط خود است. دریای واقع در شمال ایران، در طول تاریخ با اسامی مختلفی شناخته شده، اما در سه دهه گذشته و به ویژه با تغییرات جغرافیایی-سیاسی در منطقه، نام «خزر» (که به یک قوم مهاجم و غیر بومی نسبت داده میشود) در فضای رسمی و رسانهای کشور برتری یافته است؛ پدیدهای که در بخشی به دلیل عدم توجه به پیشینه تاریخی، ایجاد هویتهای قومی منطقهای و ناهماهنگی در اصطلاحات با متون بینالمللی به وجود آمده است. میان نامهای باستانی این دریا، «کاسپین» و «هیرکانی» از غنای تاریخی بیشتری برخوردارند. هدف این نوشتار نه انکار سابقه نامهای مختلف در متون قدیمی، بلکه بررسی الگوهای موجود در نامگذاری و نشان دادن این حقیقت است که نام «کاسپین» دارای بیشترین ارزش تاریخی-هویتی، تطابق با حقوق بینالملل و توانمندی علمی برای استفادههای رسمی، دانشگاهی و نقشهبرداری در ایران است.
تاریخچه و ریشه قومی نام «کاسپین»
نام کاسپین برگرفته از نام قوم باستانی کاسپی (Kaspioi) است. دانشنامه ایرانیکا در مقالهای که به قلم رودیگر اشمیت نوشته، به این قوم به عنوان گروهی بومی که در سواحل جنوب غربی این دریا زندگی میکردند، اشاره میکند. جغرافیدانان باستان، از جمله هکاتئوس (قرن پنجم پیش از میلاد) و هرودوت، این دریا را با عناوین «کاسپیا» و «دریای کاسپین» نامگذاری کردهاند و بر اساس نوشتههای هرودوت و استرابون، قوم کاسپی بخشی از اقوام بومی در مناطق جنوبی و غربی این دریا (از جمله گیلان، تالش و مغان) و همچنین بخشی از اتحادهای قومی ایران باستان در زمان هخامنشیان بودهاند.
به علاوه، نام کاسپین تنها در یونان مشاهده نمیشود، بلکه در نقشههای رومی مثل Tabula Peutingeriana و نقشههای قرون وسطی و رنسانس اروپا (نقشههای بطلمیوسی) به عنوان اسم استاندارد این دریا ثبت شده است. بنابراین، نام کاسپین دست کم از ۲۵۰۰ سال پیش در سنت جغرافیایی جهانی مستند شده است. ارتباط مستقیم نام کاسپین با اقوام بومی مناطق جغرافیایی ایران باستان، ارزش استدلالی بارز آن را نشان میدهد. بر عکس نامهای وارداتی، قوم کاسپی بخشی از تاریخ جغرافیایی این دریا بودهاند و جالب اینجاست که در برخی گویشهای مناطق جنوبی (به ویژه گیلکی) واژه «کاس» به معنی نورانی و زیبا، حافظهای از تاریخ این اقوام را در خود گنجانده است.
«هیرکانی»؛ نام باستانی مرتبط با جغرافیای ایران
علاوه بر کاسپین، «هیرکانی» (Hyrcania) نیز نام قدیمی دیگری برای این دریا به شمار میآید. استرابون (جغرافیدان مشهور سده اول پیش از میلاد) در کتاب یازدهم جغرافیای خود تصریح کرده است که این آبراه همچنین به عنوان «دریای هیرکانی» شناخته میشود. این نام از ایالت باستانی «ورکانه» (گرگان امروزی) در جنوب شرقی دریا سرچشمه میگیرد. امروزه اصطلاح هیرکانی در ثبت جهانی میراث طبیعی (از جمله جنگلهای هیرکانی) ادامه یافته است که نشانگر اعتبار این نام در جغرافیای زیستی ایران است.
نقش و تبعات استفاده از نام «خزر»
نام «خزر» برگرفته از نام قوم خزار، گروههای خانگی غیرایرانی و غیربومی که در منطقه ولگا و شمال قفقاز زندگی میکردند، میباشد. این قوم نهتنها هیچ تبار یا سکونتی در سواحل جنوبی دریا (ایران) نداشته است، بلکه در دوره ساسانیان و اوایل دوران اسلامی بارها به مرزهای شمالی ایران حمله کردهاند. اگرچه به دلایلی سیاسی و تاریخی، این نام در برخی متون جغرافیای دوره اسلامی رواج پیدا کرد، اما به رسمیت شناختن «هویت ملی و رسمی» برای نام یک قوم غارتگر و غیربومی مغایر با تاریخ و هویت کشور است. در سالهای اخیر، تأکید خاص بر واژه «خزر» در جغرافیای سیاسی منطقه به دلیل رویکردهای قومگرایانه حاشیهای به تفرقه هویتی از پیشینه تاریخی ایران آسیب زده و ادامه این روند در متون رسمی ایران عملاً به تأیید گفتمان نادرست منجر میشود.
پایبندی به رویههای حقوقی بینالمللی و اسناد سازمان ملل
یکی از قویترین دلایل برای ترجیح نام کاسپین، رویههای تثبیتشده بینالمللی و ادبیات حقوقی دریاها میباشد:
نخست. اسناد و پیمانهای حقوقی: تمامی معاهدات بینالمللی مرتبط با حقوق دریاها و این آبراه، نام «Caspian» را به عنوان تنها نام حقوقی بینالمللی به رسمیت شناختهاند. نمونه بارز این معاهدات، «کنوانسیون تهران» (۲۰۰۳) و «کنوانسیون رژیم حقوقی دریای کاسپین» (۲۰۱۸- اکتائو) است. ایران نیز یکی از امضاکنندگان اصلی این اسناد بوده و در متن رسمی آنها عنوان
Caspian Sea ثبت شده است. با توجه به اینکه نام بینالمللی این دریا از قوم ایرانیتبار «کاسپی» نشأت میگیرد، استفاده از «کاسپین» در زبان فارسی، بازگشت به نام بینالمللی به اصل ایرانی خود را به ارمغان میآورد.
دوم. سازمانهای بینالمللی: برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP)، کمیسیون اقتصادی سازمان ملل برای اروپا (UNECE)، آژانس فضایی اروپا (ESA) و نهادهای علمی بینالمللی (یونسکو و دایرهالمعارفهای آکسفورد و ایرانیکا) همگی از اصطلاح Caspian Sea به عنوان اصطلاح ترجیحی استفاده میکنند.
سوم. استانداردسازی و همگرایی در اصطلاحات: گروه کارشناسان سازمان ملل در نامهای جغرافیایی (UNGEGN) طبق قطعنامههای کنفرانسهای سازمان ملل به استانداردسازی نامهای جغرافیایی و یکپارچهسازی اصطلاحات برای ارتباط علمی و نقشهبرداری توصیه میکند. انتساب نام بینالمللی (Caspian) به یک ریشه قومی-جغرافیایی ایرانی (قوم کاسپی) قویترین دلیل برای همسانسازی اصطلاحات داخلی و خارجی ایران است.
چهارم. لزوم نمایهسازی و بازیابی اطلاعات (Indexing&Searchability): در استاندارد بینالمللی علمسنجی (ISI, Scopus, PubMed) واژه کلیدی استاندارد Caspian Sea محسوب میشود. بهرهبرداری از ترجمه مستقیم «دریای کاسپین» در خلاصهها و متون علمی فارسی، تطابق ترمینولوژیک
(Terminological Consistency) و تسهیل روند بازیابی مقالات پژوهشگران ایرانی در موتورهای جستوجوی جهانی را افزایش میدهد.
سودمندی علمی و استراتژیک پذیرش نام «دریای کاسپین»
تصویب و گسترش استفاده از «دریای کاسپین» در متون رسمی و علمی ایران شامل چهار مزیت کلیدی است:
1. احیای اعتبار هویتی: اشاره به قومی بومی و ایرانیتبار (کاسپیها) به جای قومی غیربومی و متجاوز (خزرها).
2. انطباق کامل با استاندارد جهانی: همخوانی اصطلاحی میان متون علمی فارسی و بینالمللی برای improving indexing مقالات و دستیابی به دادههای پژوهشی (Data Retrieval).
3. تقویت موضع حقوقی و دیپلماتیک: همراستایی اصطلاحات اسناد داخلی با متون کنوانسیونهای بینالمللی که توسط دولت ایران امضا شدهاند.
4. حفظ احترام به میراث تاریخی: الگوی پیشنهادی نافی استفاده از نامهای «مازندران»، «هیرکانی»، «قزوین»، «گیلان» یا «خزر» در زمینههای تاریخی، ادبی یا مطالعات متون کهن نیست، بلکه ارائه «کاسپین» به عنوان نام استاندارد اداری، رسمی و علمی میباشد.
نتیجهگیری و پیشنهادهای اجرایی
بررسی دقیقی از اسناد تاریخی، حقوقی و جغرافیایی گویای این واقعیت است که نام «کاسپین» نه تنها بیش از ۲۴ سده در سنت جغرافیایی جهانی مطرح بوده، بلکه ریشه در هویت بومی ساکنان سواحل این دریا دارد و امروزه تنها عنوان به رسمیت شناخته شده در معاهدات بینالمللی حقوق دریاها محسوب میشود. بر این اساس پیشنهاد میشود:
1. فرهنگستان زبان و ادب فارسی و شورای عالی نامگذاری (سازمان نقشهبرداری کشور) با صدور مصوبهای، «دریای کاسپین» را به عنوان نام معیار و رسمی در کتابهای درسی، نقشهها، اسناد اداری و مکاتبات بینالمللی تعیین نمایند.
2. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت از پژوهشگران بخواهند تا معادل «دریای کاسپین/Caspian Sea» را در مقالات و نشریات علمی خود درج نمایند.
3. رسانههای رسمی کشور به تدریج الگوی واژگانی خود را از «خزر» به «کاسپین» تغییر دهند.