طلای سرخ در تپههای لرستان؛ «زرشک» به عنوان راهکاری برای احیای اراضی کمبازده
خبرگزاری مهر- گروه استانها: در قسمتهایی از مزارع کشاورزی خرمآباد، در جایی که پیشتر کشت محصولات زراعی با چالشها و هزینههای قابل توجهی همراه بود، هماکنون ردیفهای درختان زرشک به آرامی ظاهری جدید به زمین بخشیدهاند. اراضی که زمانی کارآیی چندانی نداشتند، به کمک کشت نهالهای این محصول، به باغهایی کوچک اما پربار تبدیل شدهاند؛ باغهایی که در سالهای پیش رو، میتوانند بخشی بزرگتر از درآمد خانوادههای کشاورز را تأمین کنند.
از زمینهای کمبازده به باغهایی که درآمدزایی میکنند
برای کشاورزانی که سالها با کمبود منابع آب و هزینههای بالای کشت و نوسانات در درآمد محصولات زراعی دستوپنجه نرم کردهاند، انتخاب یک محصول جدید بیش از یک تغییر نوع کشت به شمار میرود؛ این یک تصمیم برای بازنگری در روشهای بهرهبرداری از زمین و در جستجوی راهی برای حفظ درآمد در شرایط سخت کشاورزی است. در چنین شرایطی، محصولی که بتواند با نیاز کمتر به آب در زمینهای شیبدار و کمبازده رشد کند و همچنین دارای بازار فروش مناسبی باشد، گزینهای فراتر از یک جایگزین خواهد بود.
زرشک هنوز یک محصول متداول و با سابقه طولانی در باغداری لرستان به حساب نمیآید، اما تجربههای اولیه برخی از کشاورزان نشاندهنده این است که این محصول میتواند به تدریج در الگوی کشت منطقه جا پیدا کند. باغهایی که تنها چند سال از تأسیس آنها میگذرد، هماکنون به مرحله برداشت رسیدهاند و اولین نشانههای اقتصادی شدن این کشت را به وضوح به نمایش گذاشتهاند.

اهمیت این تجربه زمانی بیشتر تأکید میشود که به ویژگیهای جغرافیایی لرستان نگاهی بیاندازیم. بخش عمدهای از اراضی استان در مناطق شیبدار واقع شدهاند و این زمینها برای کشت محصولات زراعی متداول مناسب نیستند. در برخی از این اراضی، محدودیت آب و شرایط توپوگرافی باعث میشوند که انتخاب محصول دشوار باشد و به همین دلیل، ضرورت حرکت به سمت کشتهایی که با ظرفیت طبیعی زمین سازگار باشند، بیشتر حس میشود.
در چنین شرایطی، زرشک میتواند پاسخی برای این چالش به حساب آید؛ محصولی که میتواند در زمینهای کمبازده رشد کند و با انتخاب صحیح موقعیت، مدیریت بهینه باغ و وجود بازار فروش، به کشاورزان امکان ایجاد درآمد پایدارتر را فراهم آورد.
۱۵۰ درخت و بیش از ۵۰۰ کیلو محصول؛ تجربه نخست یک کشاورز خرمآبادی
برای مشاهده ظرفیتهای این کشت، نیازی به نگاهی به آمارهای کلان و باغات وسیع نیست؛ گاهی یک تجربه از یک کشاورز در مقیاس محدود، تصویر بهتری از قابلیت توسعه یک محصول ارائه میدهد.
یکی از کشاورزان خرمآبادی که چند سالی است به کشت زرشک روی آورده، بیان میکند باغ او هماکنون دارای ۱۵۰ درخت است و در سه سال گذشته از آن محصول برداشت کرده است. به گفته او، از این تعداد درخت در سال جاری بیش از ۵۰۰ کیلوگرم زرشک برداشت کرده است؛ رقمی که با در نظر گرفتن جوانی باغ، برای او رضایتبخش و موجب انگیزه برای ادامه کار شده است.

این کشاورز در گفتوگو با خبرنگار مهر، زرشک را محصولی اقتصادی و مقرون به صرفه معرفی میکند و اظهار میدارد که درآمد حاصل از این محصول، دیدگاه او را نسبت به آینده باغش تغییر داده است. او که در ابتدا تنها به کاشت چند درخت و آزمایش شرایط تولید فکر میکرد، اکنون در نظر دارد وسعت زیرکشت را افزایش دهد و باغ خود را به یک تا دو هکتار توسعه دهد.
زرشک؛ انتخابی متناسب با جغرافیای لرستان
یکی از سوالات اصلی پیرامون گسترش کشت زرشک در لرستان، این است که آیا این محصول با شرایط طبیعی و زمینهای کشاورزی استان سنخیت دارد. تمامی اراضی ظرفیت یکسانی برای تولید محصولات زراعی ندارند و تلاش برای کشت محصولاتی که با محدودیتهای آب و خاک هماهنگ نیستند، میتواند هزینه تولید را بالا ببرد و بازده اقتصادی را کاهش دهد.
جواد سپهوند، مدیر جهاد کشاورزی خرمآباد، در گفتوگو با خبرنگار مهر، به ویژگیهای جغرافیایی این شهرستان و استان اشاره کرده و وجود اراضی شیبدار و کمبازده را فرصت قابل توجهی برای توسعه کشت زرشک میداند.
به گفته وی، ساختار توپوگرافی لرستان به گونهای است که بخش قابل توجهی از اراضی در شیب قرار دارند و بهرهبرداری اقتصادی از تمامی این زمینها با الگوی کشت محصولات متداول امکانپذیر نیست. لذا انتخاب محصولات مناسب با قابلیت کشت در این اراضی میتواند به افزایش بهرهوری زمین و تنوع تولیدات کشاورزی کمک کند.

سپهوند معتقد است که زرشک میتواند یکی از گزینههای مناسب برای بهرهبرداری از این ظرفیت باشد؛ محصولی که علاوه بر سازگاری با برخی زمینهای کمبازده، از نظر اقتصادی نیز برای کشاورزان جذاب است. به همین دلیل، جهاد کشاورزی شهرستان به بهرهبرداران توصیه میکند که برای آشنایی با ظرفیتهای این کشت و امکان سنجی اجرای آن در اراضی خود، از مشاورههای مراکز جهاد کشاورزی بهرهمند شوند.
تاکید مدیر جهاد کشاورزی خرمآباد بر مراجعه کشاورزان به مراکز مشاوره، نکته مهمی در روند توسعه این محصول است. تغییر الگوی کشت نباید صرفاً بر اساس مشاهده درآمد یک باغدار یا شنیدن قیمت فروش محصول انجام شود. انتخاب نوع نهال، بررسی شرایط اقلیمی و خاک، دسترسی به منابع آبی، نحوه احداث باغ و برنامه نگهداری، از جمله مواردی هستند که پیش از سرمایهگذاری باید مد نظر قرار گیرند.
وقتی زرشک جای گندم و ذرت را در حسابوکتاب کشاورز میگیرد
برای بسیاری از کشاورزان، تصمیم به تغییر نوع کشت بیش از هر چیز با یک محاسبه اقتصادی کلید میخورد: کدام محصول هزینه کمتری دارد، درآمد بیشتری تولید میکند و ریسک تولید آن با شرایط زمین و منابع آب هماهنگ است؟
یکی دیگر از کشاورزان خرمآبادی که پیشتر به کشت گندم و ذرت مشغول بود، تجربیات خود را از ورود به کشت زرشک بر مبنای همین محاسبات اقتصادی بیان میکند. وی میگوید در سالهای گذشته، هزینه کاشت محصولات زراعی مثل گندم و ذرت برایش سنگین بود، اما درآمد به دست آمده از فروش این محصولات، هیچ تناسبی با زحمات و هزینههای تولید نداشت.

به گفته این کشاورز، شرایط اقتصادی زرشک متفاوت بوده و درآمد حاصل از فروش این محصول، انگیزه بیشتری برای ادامه و گسترش کشت ایجاد کرده است. وی قیمت فروش هر کیلوگرم زرشک را در حدود ۳۰۰ هزار تومان اعلام کرده که به زعم او، این محصول را به گزینهای جذابتر در مقایسه با کشتهای قبلی تبدیل کرده است.
زرشک برای عدهای از بهرهبرداران خرمآبادی توانسته است جذابیت اقتصادی ایجاد نماید و بسیاری از آنها را به سمت تغییر تدریجی الگوی کشت سوق دهد. قیمت اعلامشده ۳۰۰ هزار تومان برای هر کیلوگرم هم نشاندهنده پتانسیل درآمدزایی بالای این محصول در تجربیات فعلی کشاورز میباشد؛ هرچند قیمت فروش ممکن است با توجه به کیفیت محصول، زمان عرضه، نحوه فرآوری و شرایط بازار متغیر باشد.
لرستان در آغاز مسیر؛ فاصله عملکرد با میانگین کشوری
با وجود تجربیات امیدوارکننده کشاورزان، زرشک در لرستان هنوز در مرحله رشد و توسعه قرار دارد و باغهای این استان عموماً جوان هستند. این موضوع خود را در میزان عملکرد محصول نیز نشان میدهد.
محمدرضا بیرانوند، مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی لرستان، در گفتگو با خبرنگار مهر، متوسط برداشت زرشک در باغهای استان را در حدود ۲.۵ تن برای هر هکتار اعلام کرد. به گفته وی، این میزان نسبت به متوسط عملکرد کشوری که حدود سه تن برای هر هکتار است، کمی پایینتر قرار دارد.
با این حال، بیرانوند بر این باور است که جوانی باغهای زرشک استان در تحلیل این فاصله تأثیر بسزایی دارد. بخش عمدهای از باغهای موجود در لرستان تازه تأسیس شدهاند و سن آنها حدود سه تا چهار سال است؛ لذا این باغها هنوز در مراحل ابتدایی رشد و باردهی قرار دارند.

بیش از ۱۰ هزار هکتار زمین؛ فرصتی که هنوز به باغ تبدیل نشده است
یکی از ظرفیتهای مهمی که میتواند آینده زرشک در لرستان را تحت تأثیر قرار دهد، وسعت اراضی شیبدار و کمبازده این استان است. مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی لرستان اذعان دارد که بیش از ۱۰ هزار هکتار از اراضی این استان در این دسته قرار دارند؛ زمینهایی که در صورت وجود شرایط طبیعی و اقتصادی مناسب، میتوانند بستر مناسبی برای کشت زرشک فراهم آورند.
بخشی از اراضی کشاورزی ممکن است به علت شیب، شرایط خاک یا دیگر محدودیتها، برای کشت محصولات متداول مناسب نباشند. در این حال، عدم استفاده اقتصادی از زمین یا اصرار بر کشت محصول نامتناسب میتواند منجر به کاهش بهرهوری شوند. لذا انتخاب محصولی که با ظرفیت زمین سازگار باشد، میتواند به بهبود وضعیت کمک نماید.
زرشک ایران؛ بازاری که لرستان میتواند سهمی از آن داشته باشد
زرشک محصولی است که ایران در تولید آن از جایگاه قابل توجهی برخوردار است. طبق اطلاعات مندرج در متن گزارش، سطح زیرکشت این محصول در کشور حدود ۳۰ هزار هکتار و تولید سالانه آن نیز حدود ۱۲۵ هزار تن برآورد شده است. خراسان جنوبی نیز در این میان رتبه نخست تولید زرشک در کشور را به خود اختصاص داده است.
این وضعیت نشان میدهد که زرشک در اقتصاد کشاورزی ایران به عنوان محصولی شناختهشده مطرح است و برای آن ظرفیت تولید و بازار وجود دارد. با این حال، حضور در بازار یک محصول شناختهشده به این معنا نیست که هر منطقه تازهوارد بدون برنامهریزی بتواند سهم قابل توجهی از بازار را تصاحب کند.

لرستان در حال حاضر در آغاز مسیر توسعه این محصول قرار دارد و برای افزایش سهم خود در بازار، باید علاوه بر گسترش باغها، به کیفیت محصول، هزینه تمامشده، نحوه برداشت و بازارسازی نیز توجه کند. رقابت در بازار زرشک تنها با افزایش سطح زیرکشت امکانپذیر نیست؛ بلکه محصولات باید از لحاظ کیفیت و قابلیت ارائه نیز به خوبی رقابت کنند.
تجربه خراسان جنوبی میتواند به عنوان الگویی از منظر شکلگیری زنجیره تولید و بازار برای لرستان مفید باشد. توسعه یک محصول کشاورزی زمانی به اقتصاد منطقه کمک میکند که تولیدکنندگان تنها به برداشت محصول و فروش خام آن محدود نشوند و امکان نگهداری، فرآوری، بستهبندی و توزیع منظم نیز فراهم گردد.
اگر زرشک لرستان بتواند با کیفیت مناسب و به صورت پایدار به بازار عرضه شود، امکان ایجاد فعالیتهای اقتصادی مکمل نیز به وجود خواهد آمد. اما این مسیر نیاز به برنامهریزی دقیق از آغاز تأسیس باغ دارد؛ زیرا افزایش تولید بدون پیشبینی بازار و زیرساختهای لازم بعد از برداشت میتواند به مشکلات جدی برای کشاورز در زمان عرضه منجر گردد.
آینده طلای سرخ در لرستان؛ از تجربیات پراکنده تا یک برنامه اقتصادی
زرشک در لرستان همچنان در مراحل ابتدایی خود قرار دارد؛ باغهایی که سه تا چهار سال از تأسیس آنها میگذرد، نخستین برداشتها را تجربه کرده و کشاورزانی که قبلاً به کاشت گندم و ذرت مشغول بودند، در حال ارزیابی مزایای اقتصادی این محصول هستند.
برداشت بیش از ۵۰۰ کیلوگرم از ۱۵۰ درخت در تجربه یکی از کشاورزان خرمآبادی، قیمت فروش حدود ۳۰۰ هزار تومان برای هر کیلو بر اساس نظر یک کشاورز دیگر و متوسط عملکرد ۲.۵ تنی باغهای استان، نمادهای مختلفی از وضعیت کنونی زرشک در لرستان را نمایش میدهند. به موازات این آمار، وجود بیش از ۱۰ هزار هکتار از اراضی شیبدار و کمبازده، میتواند پتانسیلهایی را برای رشد این محصول فراهم آورد.
با این حال، تبدیل این پتانسیل به مزیتی پایدار نیازمند گذار از مرحله تجربیات پراکنده است. توسعه اصولی باغها، افزایش دانش فنی کشاورزان، بررسی دقیق بازار، تقویت شبکه فروش و ایجاد امکانات لازم برای فرآوری محصول، حلقههای حیاتی هستند که باید به موازات یکدیگر در نظر گرفته شوند.
اراضی که سالها سهم کمی از تولید را عهدهدار بودند، حالا با درختان زرشک به مرحله برداشت رسیدهاند. این تحول، اگر با برنامهریزی و حمایت کارشناسی پیوند بخورد، میتواند به الگویی برای استفاده اقتصادی از زمینهای کمبازده تبدیل شود؛ الگویی که در آن کشاورز به جای اصرار بر کشت نامتناسب، محصولی را انتخاب میکند که با ظرفیت زمین و شرایط اقتصادی او سازگاری بیشتری دارد.