بومیسازی نظام آموزشی در مدارس؛ تلاقی ظریف تنوع فرهنگی و هویت ملی
به نقل از ایسنا، محمدجعفر محمدزاده، پژوهشگر تاریخ زبان و فرهنگ ایران در نوشتاری با عنوان «برنامهمحوری؛ بومیسازی یا آسیب به مولفههای ملی» که به این خبرگزاری ارائه داده، بیان کرده است: «این روزها بحثهای متعددی درباره تغییر رویکرد آموزش و پرورش از «کتابمحوری» به سمت «برنامهمحوری» در جریان است. این رویکرد به این معناست که کتاب درسی تنها یکی از ابزارهای برای تحقق اهداف آموزشی محسوب میشود و برنامه درسی شامل مجموعهای وسیعتر از اهداف، محتوای آموزشی، نقش معلم، فعالیتهای مدرسه، فضای آموزشی و شیوههای ارزشیابی میباشد. بدون شک، نمیتوان انکار کرد که آموزش فراتر از متن کتاب درسی است و معلم و فضای مدرسه نیز در کیفیت آن نقش اساسی دارند.
با این وجود، هر نوع تغییری در نظام آموزشی، بهویژه در کشوری مانند ایران که دارای تنوع فرهنگی و زبانی بالاست، لازم است بهطور شفاف حدود و پیامدهای آن مشخص شود. نگرانیها از این نقطه شروع میشود که همزمان با بحث برنامهمحوری، مسئله بومیسازی بستههای آموزشی و افزایش اختیارات استانها و مدارس نیز مطرح میگردد. استفاده از ظرفیتهای بومی، شناخت تاریخ و فرهنگ هر منطقه و ارتباط برقرار کردن آموزش با فضای زندگی دانشآموزان، نهتنها ناپسند نیست، بلکه میتواند به غنای آموزش کمک کند. اما سوال اصلی این است که حدود مرز بومیسازی و محلیسازی در کجاست و چگونه میتوان سهم عناصر مشترک ملی را در این بستر حفظ کرد؟
مدرسه تنها فضایی برای انتقال دانش نیست؛ بلکه یکی از بنیادیترین نهادهای شکلدهنده حافظۀ مشترک نسلها محسوب میشود. کتاب درسی نیز، با تمام کاستیها و نیاز به اصلاحات و بهروزرسانی، تنها محتوای لازم برای قبولی در امتحان نیست. دانشآموزی که در خراسان، آذربایجان، خوزستان، بلوچستان یا لرستان تحصیل میکند، بایستی علاوه بر شناخت فرهنگ و محیط زندگی خود، با تاریخ، ادب و زبان مشترک سرزمیناش نیز ارتباط برقرار کند. تنوع فرهنگی در ایران زمانی میتواند منبع توانمندی و غنایت بالایی باشد که در پرتو یک هویت ملی و به عنوان سرمایههای مشترک فرهنگی مفهومسازی شود.
در میان این سرمایههای مشترک، زبان فارسی اهمیت بینظیری دارد. فارسی بهعنوان زبان رسمی و ارتباطدهندهای میان مردم ایران عمل کرده و بهعنوان مهمترین وسیله برای ایجاد ارتباط فرهنگی میان افرادی با زبانها و گویشهای مختلف به حساب میآید. حفظ زبانها و گویشهای طیفی بومی نه تنها با زبان فارسی در تضاد نیست، بلکه نباید چنین تضادی بین آنها شکل گیرد. برعکس، تاریخ فرهنگ ایران نشان داده است که قابلیت انطباق گوناگونیهای محلی در سایه یک زبان مشترک میتواند به یک سرمایه برای فرهنگ ملی تبدیل شود.
با این حال، نکتهای که درباره طرحهای کلان باید دائماً در نظر داشت، فاصلهای است که میان آنچه در طرحها روی کاغذ نوشته میشود و آنچه در واقعیت به اجرا درمیآید، وجود دارد. ممکن است برنامهای مجموعهای از اهداف مطلوب و آرمانی داشته باشد، اما همه عناصر آن به یک اندازه قابل اجرا نباشند. اجزای پیچیده و هزینهبر مانند پرورش معلمان باکیفیت، تأمین امکانات آموزشی متوازن، طراحی دقیق برنامههای محلی و نظارت بر کیفیت اجرای آنها، ممکن است سالها زمان و سرمایهگذاری نیاز داشته باشد؛ در حالیکه بخشهایی که اجرایشان سادهتر است، سریعتر به مرحله عمل نزدیک شده و پیادهسازی میشوند.
بنابراین، یک طرح ناپخته، حتی قبل از مرحله اجرا میتواند خواستههای جدیدی ایجاد کند و مسیرهای سیاستگذاری را تحت تأثیر قرار دهد. اگر مرزهای بومیسازی و اختیارات محلی در ابتدا بهخوبی مشخص نشود، ممکن است در عمل، توجه به مؤلفههای محلی بیشتر شود ولی سازوکارهای ضروری برای حفظ تعادل بین نیازهای محلی و عناصر مشترک ملی نادیده گرفته شوند.
آنچه در این مقوله اهمیت مییابد، جلوگیری از اجرای نامتوازن برنامهها است؛ زیرا گاهی محصول اجرای گزینشی، با مقصود اولیه و اهداف بیانشده در متن برنامه فاصله زیادی پیدا میکند. این حساسیت بهویژه زمانیکه بحث برنامهمحوری و بومیسازی را در بستر گستردهتر مسائل مربوط به زبان آموزش تحلیل کنیم، بیشتر نمایان میشود.
در سالهای اخیر، شایعاتی درباره «تدریس به زبان مادری» بهطور ناآگاهانه بر اساس اصل پانزدهم قانون اساسی مطرح شده و در برخی موارد، پیگیری این موضوع در قالب طرحهای قانونی نیز عرض اندام کرده است. البته نمیتوان بهسادگی میان این موضوعات، بدون وجود مستندات کافی، پیمانهایی قطعی و از پیش طراحی شده لحاظ کرد؛ اما همزمانی این مباحث، ضرورت شفافسازی در سیاستگذاریهای آموزشی را دوچندان میکند.
اصل پانزدهم قانون اساسی در مورد زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران به زبان فارسی اشاره کرده و در کنار آن، استفاده از زبانهای محلی و قومی را در مطبوعات و رسانهها و همچنین تدریس ادبیات آنها مجاز میداند. بین نهادینه کردن و آموزش ادبیات زبانهای بومی و تبدیل آنها به زبان تدریس و جانشینی برای زبان ملی مشترک، باید تفاوتی بنیادین در نظر گرفته شود.
آموزش و پرورش حق و وظیفه دارد روشهای خود را نوآوری کند، از توانمندیهای معلمان بهرهبرداری کند و به واقعیتهای متنوع مناطق کشور توجه نماید. اما در هر تحول آموزشی، باید یک اصل اساسی همواره مدنظر قرار گیرد: مدرسه باید علاوه بر آشنایی دانشآموز با زادگاه و محیط زندگی خود، به او مفهوم خانه بزرگتری به نام ایران را نیز منتقل سازد.
برنامهمحوری، اگر به معنای ایجاد فرصتهای جدید برای یادگیری و تقویت توان معلم باشد، میتواند گام مثبتی باشد؛ با این حال این تغییر زمانی بهنفع است که جایگاه برنامه ملی، عناصر فرهنگی مشترک و زبان فارسی بهوضوح مشخص و تضمین شود. گوناگونی فرهنگهای بومی از سرمایههای ایران است؛ اما زبان مشترک و حافظۀ فرهنگی و ملی نیز بهعنوان دارایی تمام ایرانیان محسوب میشود و نباید هیچگاه موجب تضعیف و غفلت از آن شد.
انتهای پیام