جنگی که ایران را قدرتمندتر کرد
فرارو- توماس فریدمن، تحلیلگر ارشد مسائل بینالملل و ستوننویس روزنامه نیویورک تایمز
به گزارش فرارو به نقل از نیویورک تایمز، جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل علیه ایران، بهرغم برتری نظامی واشنگتن و تلآویو، نگرانیهای فزایندهای را در میان کشورهای عربی خلیج فارس درباره پیامدهای راهبردی این درگیری ایجاد کرده است. تحلیلگران و دیپلماتهای حاضر در نشست منطقهای «سیر بنییاس» در ابوظبی معتقدند این جنگ ممکن است به جای تضعیف پایدار ایران، به افزایش نفوذ تهران در منطقه منجر شود؛ در حالی که کشورهای عربی، با وجود نداشتن نقشی در آغاز درگیری، اکنون با پیامدهای امنیتی و اقتصادی آن دستوپنجه نرم میکنند.
نگرانی اصلی متحدان آمریکا این است که واشنگتن و تلآویو جنگی را آغاز کردهاند که نه برنامه روشنی برای پایان دادن به آن دارند و نه تمایل کافی برای پرداخت هزینههای ادامهاش. در چنین شرایطی، ایران میتواند بیان کند که در برابر آمریکا و اسرائیل مقاومت کرده و به توازن یا بازدارندگی جدیدی دست یافته است؛ وضعیتی که به گفته تحلیلگران، قدرت تهران را در برابر همسایگان عرب افزایش میدهد.
تداوم حملات ایران و محدود شدن گزینههای ترامپ
برخلاف تصور واشنگتن درباره پایان قریبالوقوع جنگ، حملات ایران به اهداف منطقهای همچنان ادامه دارد. مقامهای اماراتی از حملات مستمر به نفتکشهای این کشور خبر دادهاند؛ حملاتی که نهتنها در تنگه هرمز، بلکه در آبهای خلیج فارس و نزدیک سواحل شرقی امارات نیز رخ میدهد.
بر اساس اطلاعات یک مقام ارشد نفتی امارات، این حملات عمدتاً با موشکهای کروز و پهپادهای پیشرفته انجام شده و به بخشهای حیاتی نفتکشها، از جمله موتورخانهها، آسیب رسانده است. در برخی موارد، نیروهای اماراتی ناچار شدهاند برای نجات خدمه و انتقال کشتیهای آسیبدیده به بنادر، از یدککش استفاده کنند.
حملات ایران همچنین به اهداف نظامی آمریکا در منطقه گسترش یافته است؛ از جمله سامانه راداری آمریکا در پایگاه هوایی الرفاع در جنوب منامه بحرین که در روزهای اخیر هدف حملات پهپادی قرار گرفت. در این شرایط، دونالد ترامپ با دو گزینه دشوار روبهروست: پذیرش توافقی که ممکن است تضمینهای امنیتی بلندمدت و کاهش تحریمها را برای ایران به همراه داشته باشد، یا ازسرگیری جنگ؛ اقدامی که میتواند قیمت نفت را بار دیگر افزایش دهد و هزینه سیاسی سنگینی برای دولت آمریکا بسازد.
تنگه هرمز؛ اهرمی که ایران به دست آورده است
یکی از مهمترین پیامدهای جنگ، تغییر موازنه در تنگه هرمز است. ایران پیش از این نیز توانایی تهدید به بستن این مسیر حیاتی را داشت، اما به دلیل نگرانی از واکنش گسترده آمریکا و جامعه بینالمللی از آن استفاده نمیکرد. با آغاز حملات جدید آمریکا در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، تهران تصمیم گرفت این اهرم را فعال کند. اکنون، حتی در صورت دستیابی به توافق صلح، کشورهای منطقه میدانند که ایران میتواند بار دیگر تنگه هرمز را به ابزار فشار تبدیل کند. این تحول از نظر راهبردی اهمیت بالایی دارد؛ زیرا بخش قابلتوجهی از تجارت جهانی انرژی از این مسیر میگذرد و تهدید علیه آن میتواند مستقیماً بر قیمت نفت، امنیت انرژی و اقتصاد جهانی اثر بگذارد.
تحلیلگران معتقدند رویکرد ترامپ در جنگ ایران شباهتهایی با سیاست تجاری او در قبال چین دارد. در هر دو مورد، واشنگتن فشار اولیه را افزایش داد، اما طرف مقابل با تکیه بر اهرمهای راهبردی خود، هزینههای این سیاست را به آمریکا تحمیل کرد. در جنگ تجاری، چین با محدود کردن صادرات عناصر خاکی کمیاب و مواد موردنیاز صنایع پیشرفته نشان داد که میتواند زنجیره تأمین آمریکا و کشورهای صنعتی را مختل کند. در جنگ ایران نیز تهران با استفاده از موقعیت جغرافیایی و تهدید تنگه هرمز، هزینههای درگیری را برای آمریکا و متحدانش بالا برده است. به گفته تحلیلگران، این دو تجربه نشان میدهد که در سیاست بینالملل، طرف مقابل نیز قدرت تصمیمگیری و واکنش دارد و اقدامات نظامی یا اقتصادی بدون ارزیابی پیامدهای احتمالی، میتواند به نتایج غیرمنتظره منجر شود.
خاورمیانه؛ منطقهای با ائتلافهای متغیر و بحرانهای متعدد
جنگ ایران به تشدید شکافها و تغییر ائتلافهای منطقهای نیز دامن زده است. شورای همکاری خلیج فارس (متشکل از عربستان سعودی، امارات، بحرین، قطر، کویت و عمان) با اختلافات داخلی روبهرو شده و برخی اعضا در پی ایجاد ترتیبات امنیتی جدید هستند. در همین حال، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان برای شکلدهی به یک همکاری امنیتی تازه تلاش میکنند؛ در حالی که امارات، اسرائیل، یونان، قبرس و هند روابط راهبردی خود را تقویت کردهاند و قطر و عمان نیز به دنبال توافقهای مستقل با تهران هستند.
هوش مصنوعی؛ عامل جدید تغییر موازنه قدرت
یکی دیگر از نگرانیهای مطرحشده در نشست ابوظبی، تأثیر هوش مصنوعی بر امنیت منطقهای است. فناوریهای پیشرفته میتوانند به گروههای کوچک و بازیگران غیردولتی امکان دهند با استفاده از تسلیحات دقیق، پهپادها و سامانههای پیچیده، قدرتی بسیار فراتر از ظرفیت سنتی خود ایجاد کنند. نمونه حوثیها در یمن نشان میدهد که یک گروه مسلح غیردولتی میتواند با فناوریهای نسبتاً ارزان، تهدیدی جدی برای کشورهای بزرگتر و زیرساختهای حیاتی آنها بسازد؛ روندی که با گسترش هوش مصنوعی و تسلیحات خودکار در سالهای آینده ممکن است تشدید شود.
در مجموع، جنگ ایران نهتنها موازنه نظامی منطقه را تغییر داده، بلکه نگرانیها درباره آینده نظم امنیتی خلیج فارس، نقش آمریکا و افزایش قدرت بازیگران منطقهای را نیز عمیقتر کرده است. کشورهای عربی اکنون بیش از گذشته به این نتیجه رسیدهاند که نمیتوانند امنیت خود را صرفاً به واشنگتن واگذار کنند؛ اما اختلافات سیاسی، رقابتهای منطقهای و ائتلافهای متضاد همچنان مانع شکلگیری یک چارچوب امنیتی مشترک و پایدار است.