به گزارش خبرآنلاین، گزارش اخیر نیویورکتایمز درباره احتمال ارتباط سدهای ایران با تأسیسات موشکی زیرزمینی، تازهترین نمونه از مطالبی است که عامدانه مرز میان زیرساخت غیرنظامی و هدف نظامی را مبهم و کمرنگ کردهاست؛ آن هم در شرایطی که تجاوز نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران، زندگی مردم و تأسیساتی را که به آن وابستهاند، در معرض تهدید قرار داده است. تهدید زیرساختهای غیرنظامی ایران حتی از چشم رسانههای آمریکایی هم پنهان نیست، برای مثال گزارش اماسناو در مردادماه، با استناد به دادههای مؤسسه مستقل پایش منازعات «اکلد»، دستکم ۲۱ حمله آسیبزننده به زیرساختهای غیرنظامی ایران در فاصله ۱۸ تا ۲۷ تیر، از جمله تأسیسات آب، پلها، راهآهن و مخابرات را ثبت کرده بود.
به روایت ایرنا، در مورد گزارش اخیر نیویورک تایمز مساله صرفا اشاره به یک مقاله یا یک روزنامه نیست. نیویورکتایمز درباره کارکرد احتمالی نظامی سدها مینویسد؛ نیوزویک جزئیات سناریوی حمله هستهای به یک تأسیسات ایرانی را بررسی میکند و تلگراف نیز استفاده از سلاح هستهای علیه ایران را در فهرست گزینههای جنگی قرار میدهد. این مطالب ضرورت بررسی روندی را نشان میدهند که در آن، تخریب زیرساختها و حتی استفاده از سلاح هستهای به موضوع محاسبه فنی و بحث روزمره خبری تبدیل میشود.
مساله این نیست که رسانهها نباید درباره تأسیسات نظامی تحقیق کنند؛ پرسش این است که چه زمانی بررسی یک احتمال، جای اثبات را میگیرد و چه زمانی توضیح استدلال مهاجمان، به اعتباربخشی به همان استدلال تبدیل میشود.
سوالی که در تیتر جواب دادهمیشود؛ اما در گزارش بیپاسخ میماند
نیویورکتایمز روز ۲۵ آبان، گزارشی به قلم صنم ماحوزی و اریکا سولومون منتشر کرد با این عنوان: «جنگ شاید معمای دیرینه سدهای ایرانی را که بدون دلیل روشن ساخته شدهاند، حل کند». زیرعنوان نیز از شبکهای از پروژههای آبی «بدون توجیه آشکار» سخن میگوید که مناطق آنها بعداً هدف حملات هوایی قرار گرفته است.
این عنوان، پیش از ارائه شواهد، یک پیشفرض بزرگ میسازد: شمار قابلتوجهی از سدها و طرحهای آبی ایران، توجیه روشنی نداشتهاند و جنگ ممکن است راز ساخت آنها را آشکار کرده باشد.
اما در پاراگراف سوم، خود روزنامه تصریح میکند که هرگونه ارتباط میان برنامه موشکی و طرح چنددههای توسعه زیرساخت آب ایران «همچنان بر پایه حدس و گمان» است.
شاهد آغازین گزارش، مشاهده نیما شکری، پژوهشگر امنیت آب در دانشگاه صنعتی هامبورگ، است. او که همراه گروهش محل دستکم ۵۳۳ سد ایران را دنبال کرده بود، با دیدن نقشه حملات به مواضع مشکوک نظامی، متوجه شباهت الگوی آن با نقشه سدها شده است.
چنین مشاهدهای میتواند نقطه شروع تحقیق باشد؛ اما گزارش، اطلاعات لازم برای ارزیابی آن را عرضه نمیکند: چند سد نزدیک چند محل حمله بودهاند؟ «نزدیک» چه فاصلهای است؟ کدام مواضع، پایگاه موشکی تأییدشده بودهاند؟ آیا پراکندگی مشترک سدها و تأسیسات در مناطق کوهستانی بررسی شده است؟ آیا ارزیابی روشنی از نسبت مناطق بدون ساکن یا با جمعیت ناچیز با پراکندگی سدها وجود دارد؟
مهمتر از همه، حتی اگر همجواری اثبات شود، سه ادعای متفاوت همچنان از یکدیگر جدا هستند: قرارداشتن سد و پایگاه در یک محدوده؛ استفاده پایگاه از آب یا برق سد؛ و ساختهشدن سد برای پشتیبانی از پایگاه. گزارش برای عبور از اولی به دومی و سومی، سند مشخصی درباره اتصال تأسیسات، میزان مصرف یا تصمیم اولیه ساخت ارائه نمیکند.
ادعایی که در تیتر مقاله با عنوان «حل معما» مطرح شدهاست، باید در متن گزارش با روشن کردن ارتباط ادعایی، یعنی وابسته بودن مطالعات ساخت سد با ساخت پایگاه نظامی در نزدیکی آن پیوند زدهمیشد، ارتباطی که در هیچ جای گزارش به آن اشاره نشدهاست.
حتی منطقیبودن دسترسی یک پایگاه به آب و برق، مدرک ساختهشدن شبکه سدهای یک کشور برای آن پایگاه نیست.

اعتراض از درون فهرست منابع
واکنش مهم به این گزارش، فقط از سوی مقامهای ایران نبود. کاوه مدنی، از افرادی که در متن نقلقول دارند، پس از انتشار نوشت: «گمانهزنی، مدرک نیست. نزدیکی مکانی، رابطه علت و معلولی نیست.» او روایت روزنامه را «تقلیلگرایانه» و «جنجالی» خواند و هشدار داد چنین روزنامهنگاری بیمسئولیتی میتواند پیامدهای خطرناکی برای زیرساخت آب غیرنظامی داشته باشد.
مدنی در متن نیویورک تایمز درباره موضوع دیگری سخن گفته است: اینکه گروههای حفاظت از محیطزیست بدون مجوز دولت و دستگاههای اطلاعاتی در مناطق طبیعی کار نمیکردند. نقلقول او، تأیید رابطه سدها با برنامه موشکی نیست.
نیکآهنگ کوثر، دیگر کارشناسی که در این گزارش به او استناد شدهاست در توضیح عمومی خود نوشته است گفتوگوهای مربوط به گزارش پنج تا شش ماه قبل انجام شده و تا جایی که میداند، مطلب از اواسط تابستان آماده انتشار بوده است. دو نقلقول او، یکی درباره احتمال تلقی فعالیت میدانی محیطزیستیها بهعنوان تهدید امنیتی و دیگری درباره محل ذخیره علوفه قوچ لارستان در هرمزگان است.

سد، نیروگاه نیست
اسفندیار باتمانقلیچ، پژوهشگر اقتصاد ایران، از زاویه دیگری به گزارش اعتراض کرده است. او نوشته از بیش از ۵۰۰ سد بزرگ ایران، کمتر از ۵۰ سد توربین تولید برق دارند و استدلال کرده که فرضیه ساخت صدها سد برای برقرسانی به تأسیسات نظامی، با این آمار سازگار نیست. در این چارچوب وقتی گزارش از «آب و برق مستمر سدها» سخن میگوید، دقیقاً درباره کدام سد، کدام نیروگاه و کدام اتصال صحبت میکنیم؟
باتمانقلیچ همچنین توضیح جایگزینی مطرح میکند: هم سدها و هم تأسیسات زیرزمینی ممکن است به دلایل متفاوت در مناطق کوهستانی قرار بگیرند. به تعبیر او، این نمونهای از مسئله «متغیر سوم» است؛ شباهت مکانی الزاماً رابطه مستقیم نمیسازد.
خطر فقط در متن اصلی باقی نمیماند. گزارشها در چرخه بازنشر تغییر میکنند و گاهی قیدهایی که در متن اصلی برجستهاند، در عنوان رسانه بعدی کمرنگ میشوند. وبسایت اسرائیلی واینت گزارش تایمز را با این عنوان بازنشر کرد: «گزارش میگوید ایران صدها سد برای تأمین پایگاههای موشکی مخفی ساخته است.» عنوانی که رابطهای علّی را بسیار روشنتر از فرضیه اولیه مطرح میکند، هرچند آن را به گزارش دیگری نسبت میدهد.
از فولاد و برق تا سناریوی حمله اتمی
گزارش نیویورک تایمز، تنها موردی نیست که در آن کارکرد نظامی احتمالی تأسیسات ایران به موضوع اصلی روایت تبدیل شده است.
نیویورکتایمز در ۲۰ تیر، در مطلبی به قلم یگانه تربتی پرسید: «اسرائیل به یک تأسیسات فولادی ایران حمله کرد؛ آیا هدف نظامی معتبری بود؟» گزارش، استدلال اسرائیل درباره ارتباط کارخانهها با درآمد و تولید مورد استفاده نیروهای مسلح را بررسی میکند و در عین حال، تعطیلی بخشهایی از تولید، بیکاری موقت بیش از ۲۰ هزار کارگر و خسارت به اقتصاد غیرنظامی را نیز مورد اشاره قرار میدهد.

والاستریتژورنال در ۱۵ فروردین، گزارشی درباره استدلال مشاوران ترامپ منتشر کرد که نیروگاهها و پلهای ایران میتوانند اهداف مشروع باشند، زیرا حمله به آنها برنامههای موشکی و هستهای را تضعیف میکند. انتشار مکرر زبان «هدف مشروع» بدون بررسی مستقل شواهد هر تأسیسات، میتواند ادعای طرف مهاجم را به نقطه عزیمت بحث عمومی تبدیل کند؛ جایی که مردم باید غیرنظامیبودن ابزار زندگی خود را ثابت کنند. در این چارچوب از نگاه برخی رسانههای آمریکایی هر چیزی نظامی است، مگر خلاف آن ثابت شود یا حتی پس از آنکه خلاف آن ثابت شد.
نمونه تکاندهندهتر، مطلب ۱۳ آبان نیوزویک با عنوان «حمله هستهای آمریکا به کوه کلنگ ایران چه شکلی میتواند داشته باشد؟» است. این گزارش از هشدار تاکر کارلسون، مجری محافظهکار آمریکایی آغاز میکند، سپس به نوع سلاح، عمق تأسیسات و توالی احتمالی استفاده از بمبهای سنگرشکن و سلاح هستهای میپردازد.
نیوزویک احتمال حمله را اندک میداند و هشدارهای شدیدی درباره غیرقانونیبودن، پیامدهای فاجعهبار و تشویق اشاعه هستهای نقل میکند. اما همین تبدیل یک ادعای بیمدرک به امکانسنجی تفصیلی، محل پرسش است: آیا روزنامهنگاری تهدید را روشن میکند یا به عادیشدن بحث درباره اقدامی کمک میکند که باید موضوع بازخواست و مخالفت باشد؟
تلگراف نیز ۱۲ آبان، «حمله هستهای به کوه کلنگ» را در کنار دیگر گزینههای جنگی ترامپ بررسی کرد. اینجا نیز پرسش، صرف اشاره به یک تهدید نیست؛ شیوهای است که تهدید را از موضوع مسئولیت سیاسی، به فهرستی از گزینههای عملیاتی تبدیل میکند.

کاربری دوگانه؛ عنوانی که مجوز حمله نمیسازد
در بسیاری از این بحثها، اصطلاح کاربری دوگانه نقش میانبر دارد: تأسیسات هم مصرف غیرنظامی دارد و هم ممکن است به نیروهای نظامی خدمت کند؛ پس میتوان آن را زد.
حقوق بشردوستانه چنین میانبر سادهای را به رسمیت نمیشناسد. کمیته بینالمللی صلیب سرخ توضیح میدهد زیرساخت انرژی اصولاً غیرنظامی است و برای هدف نظامی محسوبشدن، باید مشارکت مؤثر آن در اقدام نظامی و منفعت نظامی معین حاصل از حمله احراز شود. حتی پس از آن، الزامات تناسب و احتیاط پابرجاست.
سدها، افزون بر این، به دلیل خطر رهاشدن آب و تلفات شدید غیرنظامی، موضوع حفاظتهای ویژهاند. ماده ۵۶ پروتکل اول الحاقی، تحت شرایط مقرر، حمله به سدها را حتی در صورت نظامیبودن هدف ممنوع میکند. تعیین دقیق قواعد قابل اعمال بر هر طرف و هر حمله، نیازمند بررسی حقوقی مشخص است؛ اما روشن است که نزدیکی به یک پایگاه، پایان بررسی نیست.
بنابراین حتی اثبات استفاده یک پایگاه از آب یا برق سد نیز بهخودیخود مجوز بمباران آن سد نمیشود. حلقهای که در زبان توجیهگرانه جنگ اغلب حذف میشود، زندگی مردمی است که در پاییندست سد، کنار نیروگاه، در بیمارستان یا در شبکه تأمین آب، هزینه واقعی حمله را میپردازند.

پاسخ ایران؛ از نقد فنی تا هشدار سیاسی
واکنش رسمی ایران نیز فقط به وزارت خارجه محدود نماند. عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب، به شدت از پیوند دادن تأسیسات آبی به اهداف نظامی انتقاد کرد.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، نیز در پیامی گزارش را زمینهسازی برای دور بعدی حملات به زیرساختهای غیرنظامی خواند و هشدار داد همان منطق «کاربری دوگانه» میتواند درباره سد، بندر و نیروگاه نزدیک پایگاههای آمریکا و اسرائیل مطرح شود.
سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران نوشت: «در ۷۲ ساعت گذشته، رسانههای حامی اسرائیل مدعی شدهاند که ایران ظاهراً در حال توطئه برای استفاده از سلاحهای شیمیایی در واشنگتن است و همزمان در زیر سدها پایگاههای موشکی میسازد. مزخرف محض!» عراقچی تاکید کرد: «لطفاً دست از این تبلیغات دروغین به سبک جنگ با عراق بردارید؛ بهویژه وقتی ردپای اسرائیل در تمام این ماجرا آشکار است. هیچکس این ادعاها را باور نمیکند.»
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، درباره سناریوسازی برای هدف قرار دادن زیرساختهای ایران هشدار داد؛ واکنشی که گزارش سدها و ادعای «بمب کثیف» مطرحشده در سیانان را در چارچوب زمینهسازی رسانهای بررسی میکند.
بقائی تاکید کرد: «معرفی نزدیکی جغرافیایی زیرساختهای غیرنظامی به تأسیسات نظامی بهعنوان مبنایی برای مشروعیت بخشیدن به هدف قرار دادن آنها، نه استدلالی معتبر است و نه ادعایی مستند؛ بلکه مغالطهای شوم برای مشروعیتبخشی به حملات علیه زیرساختهای غیرنظامی و عادیسازی نقضهای فاحش حقوق بینالملل بشردوستانه است.»
سکوتی که با گزارشهای پشتپرده جبران نمیشود
نهاد آمریکایی نقد رسانه FAIR، پیشتر عملکرد نیویورکتایمز در قبال جنگ را بررسی کرده بود. لوکا گلدمنصور در مقاله ۲۸ فروردین نوشت گزارش تایمز درباره چگونگی ورود ترامپ به جنگ، نباید نقش خود روزنامه و دستگاه امنیتی آمریکا را در حاشیه قرار دهد.
به شمارش FAIR، هیئت تحریریه تایمز از ششم بهمن ۱۴۰۴ تا هشتم اسفند، در دوره ۳۲ روزه تقویت نیروهای آمریکایی پیش از جنگ، سرمقالهای درباره ایران منتشر نکرد؛ حال آنکه پیشتر گزینههای فشار، از جمله اقدام احتمالی نظامی، را مطرح کرده بود.
روایت دیگری هم ممکن است
همه رسانههای آمریکایی این چارچوب را نپذیرفتهاند. گزارش اول مرداد اماسناو، به جای آغاز از منطق نظامی، از زندگی مردمی شروع میکند که جابجایی، آب و زیرساختهایشان در معرض حمله قرار گرفته است.
این رسانه با استناد به دادههای اکلد، از سه محل زیرساخت آبی آسیبدیده، از جمله دستکم یک آبشیرینکن، خبر داد و روایت زنی ایرانیآمریکایی را آورد که میگفت بستگانش در بندرعباس پس از حمله به جادهها و پلها، دیگر مسیر خروج امنی ندارند.
تفاوت در همین انتخاب نقطه آغاز است: زیرساخت را میتوان از پنجره هدفگیری دید، یا از منظر کسانی که بدون آن آب، درمان، رفتوآمد و معیشت ندارند. گزارشگری مسئولانه باید ادعای نظامی را بیازماید، نه اینکه زندگی مردم را در پاورقی آن قرار دهد.
پروژه دولتی یا همصدایی ساختاری؟
واشنگتنپست در سال ۱۴۰۱ از بازبینی گسترده عملیات مخفی روانی پنتاگون، پس از شناسایی حسابهای جعلی مظنون به ارتباط با ارتش آمریکا، گزارش داد. رویترز نیز در خرداد ۱۴۰۳، عملیات محرمانه ارتش آمریکا برای تخریب اعتبار واکسن چینی را مستند کرد.
حتی بدون صدور دستور مستقیم نیز وابستگی به منابع نظامی، جذابیت اطلاعات محرمانه و پذیرش زبان دستگاه امنیتی میتواند به همصدایی رسانهای بینجامد. تمایز این سازوکار با پروژه سازمانیافته، وظیفه تحقیق است؛ نه چیزی که بتوان با حدس پاسخ داد.
هنگامی که فرضیهای بیسند درباره کارکرد نظامی سدها در تیتر قطعیتر میشود، یا سناریوی حمله اتمی به بحثی درباره انتخاب ابزار تقلیل مییابد، رسانه فقط ناظر میدان جنگ باقی نمیماند؛ در شکلدادن به حدود آنچه افکار عمومی ممکن و پذیرفتنی میپندارد، نقش پیدا میکند.
جنگ از میدان نظامی به میدان رسانه نیز گسترش یافته است. مسئولیت رسانه در این میدان، افزودن اعتبار به ادعاهای مهاجمان نیست؛ مطالبه سند، آشکارکردن پیامد انسانی و بازخواست کسانی است که تصمیم به ویرانی را میگیرند. آب آشامیدنی، برق بیمارستان، پل رفتوآمد و معیشت کارگران، با تکرار عبارت «کاربری دوگانه» از زندگی غیرنظامیان جدا نمیشوند.
315