دکتر محمد هاشمی در گفتوگو با ایسنا، با اشاره به روند رو به رشد پدیدهای به نام «خوددرمانی دیجیتال»، توضیح داد: دسترسی گسترده مردم به مطالب پزشکی و دارویی، هرچند میتواند دستاوردهای مثبتی همراه داشته باشد، اما یک ریسک تازه هم به همراه آورده است. به این معنا که بعضی افراد بعد از جستوجوی نشانههای بیماری در اینترنت یا دریافت پاسخ از سامانههای مبتنی بر هوش مصنوعی، بدون اینکه ارزیابی توسط پزشک یا داروساز انجام شود، به سراغ تصمیمهایی مثل شروع دارو، قطع آن، تعویض یا حتی تغییر میزان مصرف میروند.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: در قلمرو دارو، صرفِ اطلاع از عنوان یک بیماری یا مشاهده چند علامت پراکنده، بهتنهایی برای انتخاب داروی درست کافی نیست. نسخهنویسی و تصمیم دارویی باید متکی بر مجموعهای از معیارها باشد؛ از جمله اینکه بیماری دقیقاً مشخص شده یا فقط محتمل است، سن بیمار و ویژگیهای فیزیولوژیک او چیست، سابقه ابتلا به بیماریهای مختلف چه وضعی دارد، عملکرد کلیه و کبد در چه سطحی است، بیمار چه داروهای دیگری همزمان مصرف میکند، چه حساسیت داروییای وجود دارد، شرایط بارداری یا شیردهی چگونه است، نتایج آزمایشها چه میگوید و در پارهای موارد نیز وزن و شرایط بالینی فرد باید در محاسبات لحاظ شود.
سخنگوی سازمان غذا و دارو اضافه کرد: حتی اگر یک دارو برای فردی کاملاً مناسب و بیخطر باشد، ممکن است برای شخص دیگری به علت تداخلات دارویی، وجود منع مصرف، بروز حساسیت یا وضعیت خاص بالینی، نه تنها مناسب نباشد بلکه خطرآفرین هم باشد. بنابراین نمیتوان یک پیشنهاد عمومی تولیدشده توسط هوش مصنوعی را همارز با نسخه یا توصیهای دانست که برای یک فرد مشخص و با ارزیابی دقیق شخصیسازی شده است.
هاشمی در بخش دیگری از سخنانش به پیامدهای مصرف خودسرانه دارو اشاره کرد و گفت: شروع یا قطع بیموقع برخی داروها میتواند تبعات جدی به دنبال داشته باشد. برای مثال، بهکارگیری نادرست آنتیبیوتیکها، علاوه بر افزایش احتمال بروز عوارض، زمینه را برای مصرف بیدلیل و در نتیجه تشدید مقاومت میکروبی فراهم میکند. همچنین قطع ناگهانی برخی داروها ممکن است باعث عود بیماری شود یا به بروز عوارض مرتبط با قطع دارو منجر گردد.
وی ادامه داد: در داروهایی که «دامنه درمانی» آنها باریک است، همچنین در گروه داروهای اثرگذار بر سیستم عصبی، داروهای ضدانعقاد، داروهای هورمونی، داروهای مورد استفاده در بیماریهای مزمن و بسیاری از داروهای تخصصی، انتخاب دوز و تعیین شیوه مصرف باید بر اساس شرایط ویژه همان بیمار صورت بگیرد. در چنین مواردی، اتکا به یک پاسخ اینترنتی یا توصیه مبتنی بر هوش مصنوعی نمیتواند معیار ایمنی باشد.
مشاور رییس سازمان غذا و دارو با تأکید بر اهمیت توجه به «ایمنی دارویی» بیان کرد: یکی از جدیترین تهدیدهای خوددرمانی دیجیتال، نادیده گرفته شدن تداخلات دارویی است. در عمل ممکن است یک فرد همزمان چند دارو، مکملها، فرآوردههای گیاهی یا حتی محصولات بدون نسخه را مصرف کند، اما وقتی توصیه از یک سامانه عمومی دریافت میشود، الزاماً همه این اطلاعات در دسترس سامانه قرار ندارد. همین موضوع میتواند احتمال ارائه پیشنهادی را بالا ببرد که با داروهای مصرفی فرد در تعارض است.
هاشمی در ادامه نقش داروساز را در این مسیر بسیار تعیینکننده دانست و گفت: داروساز فقط عرضهکننده دارو نیست؛ بلکه یکی از اجزای کلیدی تیم سلامت است و از مهمترین حلقههای پیشگیری از خطاهای دارویی به شمار میرود. بررسی داروهای همزمان، تشخیص تداخلات، نظارت بر نحوه صحیح مصرف، مرور پارهای مسائل مرتبط با عوارض دارویی و آموزش دقیق بیمار، مجموعه اقداماتی است که میتواند جلوی بسیاری از اشتباهات قابل پیشگیری را بگیرد.
وی تأکید کرد: هوش مصنوعی در حوزه دارو میتواند ظرفیتهای وسیعی داشته باشد؛ از کمک به کشف و توسعه دارو و تحلیل دادههای پژوهشی گرفته تا آموزش بیماران، پردازش اطلاعات و پشتیبانی از تصمیمگیریهای حرفهای. با این حال، لازم است میان «ابزار کمکی» بودن و «مرجع تصمیمگیری» بودن تمایز قائل شد؛ این دو یکسان نیستند.
سخنگوی سازمان غذا و دارو همچنین با اشاره به احتمال خطا در سامانههای هوش مصنوعی عنوان کرد: پاسخهای این سیستمها ممکن است به دلیل ناقص بودن اطلاعات ورودی، خطا در فرایند پردازش یا حتی ارائه اطلاعات نادرست، نیازمند بررسی و راستیآزمایی باشند. در حوزه سلامت، یک اشتباه اطلاعاتی میتواند فراتر از یک خطای ساده برود و به مصرف نادرست دارو، عقب افتادن مراجعه به پزشک یا حتی تشدید بیماری منجر شود.
هاشمی افزود: مردم میتوانند از اینترنت و هوش مصنوعی برای افزایش آگاهی، شناخت بهتر بیماریها و داروها و آمادگی برای گفتوگو با پزشک و داروساز بهره ببرند؛ اما نباید از آن برای تشخیص قطعی بیماری یا اتخاذ تصمیم مستقل در خصوص شروع، قطع، جایگزینی و تغییر دوز دارو استفاده کنند.
وی در پایان گفت: هدف از طرح این هشدار، مخالفت با فناوریهای نوین نیست، بلکه تاکید بر شیوهای مسئولانه برای استفاده از آنهاست. هوش مصنوعی میتواند به ارتقای سواد سلامت کمک کند، اما در حوزه دارو، تصمیم مطمئن تنها با در اختیار داشتن دادههای کامل بیمار، ارزیابی تخصصی و قضاوت حرفهای پزشک و داروساز ممکن میشود. بنابراین فناوری باید در خدمت افزایش ایمنی بیمار قرار گیرد، نه اینکه جایگزین مسئولیت حرفهای کادر درمان گردد. استفاده هوشمندانه و آگاهانه از فناوریهای جدید زمانی میتواند به بهبود سلامت جامعه کمک کند که مرز بین «اطلاعرسانی» و «تصمیمگیری درمانی» بهدرستی رعایت شود.
انتهای پیام
نظرات کاربران