بر اساس گزارش ایسنا؛ دکتر سمیرا محمدی، که به عنوان عضو هیأت علمی پژوهشکده علوم بهداشتی و مدیر مرکز خدمات تخصصی تولید محتوای سلامت شناخته میشود، در یادداشتی به موضوع «چرا تکذیب شایعات با تأخیر صورت میگیرد؟» میپردازد و به چالشهای موجود در مقابله با اطلاعات نادرست در زمینه سلامت اشاره میکند. او توضیح میدهد که ادعاهای نادرست، نظیر «این خوراکی میتواند سرطان را درمان کند» یا «این واکسن خطرناک است»، به سرعت ایجاد میشوند و میتوانند به آسانی در شبکههای اجتماعی منتشر شوند، اما ارزیابی علمی این ادعاها و ارائه پاسخهای معتبر، ممکن است ساعتها یا حتی روزها وقت نیاز داشته باشد.
در پاسخ به یک ادعای سلامت، ضروری است که منبع و شواهد آن بررسی شود، کیفیت مطالعات ارزیابی گردد و نتیجهگیری به زبان ساده و قابل فهم برای عموم بیان شود. این نابرابری در زمان و انرژی، بنیاد یک مفهوم شناخته شده به نام قانون براندولینی (Brandolini’s Law) است. آلبرتو براندولینی، برنامهنویس ایتالیایی، در سال ۲۰۱۳ به این مسأله اشاره کرد که برای رد یک ادعای نادرست، معمولاً زمان و تلاش بسیار بیشتری نسبت به ساخت آن نیاز است. «قانون براندولینی» بهعنوان یک اصل علمی شناخته نمیشود، بلکه صرفاً توصیفکننده یک واقعیت ساده در فضای اطلاعاتی است: در حالی که تولید یک ادعای بیپایه ساده و سریع است، بررسی مدارک و توضیح چرایی نادرست بودن آن، به وضوح وقتگیرتر و دشوارتر میباشد.
این موضوع در حوزه سلامت بسیار مهمتر به نظر میرسد، زیرا اطلاعات نادرست میتواند به رفتارهای خطرناک منجر شود؛ از درست نکردن بموقع به پزشک و مصرف خودسرانه دارو گرفته تا استفاده از درمانهای ناپسند و کنار گذاشتن مراقبتهای مؤثر. فرض کنیم که در شبکههای اجتماعی، نوشتهای وجود دارد که یک ترکیب خوراکی یا گیاهی را به عنوان درمان یک بیماری جدی معرفی میکند. ممکن است این ادعا به یک تجربه شخصی، تصاویری از تغییرات «قبل و بعد»، و نقل قول از افراد مشهور یا عباراتی همچون «تحقیقات علمی نشان دادهاند» همراه باشد و به راحتی قابل قبول به نظر برسد. اما برای بررسی صحت همین یک جمله، پاسخ به سؤالات زیادی ضروری است: منبع اصلی کجاست؟ آیا این ادعا در یک مطالعه معتبر بررسی شده است؟ کیفیت مطالعه چطور بوده؟ آیا نتیجه در تحقیقات دیگر هم تصدیق شده است؟ عوارض یا تداخلات دارویی آن چیست؟ و مهمتر از همه، آیا این توصیه میتواند جایگزین درمانهای استاندارد شود؟ این نکته نشان میدهد که بنا کردن یک ادعا تنها چند ثانیه به طول میانجامد، در حالی که تحلیل دقیق و جامع آن میتواند ساعتها یا حتی روزها زمان ببرد.
مردم چگونه میتوانند در برابر اطلاعات نادرست اقدام کنند؟ ضروری نیست که تمامی ما پزشکی یا متخصص تحقیق باشیم، اما در مواجهه با یک ادعای سلامت، میتوانیم چند سؤال ساده از خود بپرسیم: این ادعا چه محتوایی دارد؟ آیا آن یک ادعای مشخص درباره یک دارو، غذا، واکسن یا روش درمان به شمار میآید، یا تنها یک تجربه شخصی را به عنوان یک حقیقت عام بیان میکند؟ شواهد این ادعا از کجا حاصل شده است؟ آیا منبع اصلی شناخته شده است؟ آیا به یک مطالعه معتبر یا منبع معتبر دیگر اشاره شده یا فقط ادعا شده که «تحقیقات نشان دادهاند»؟ اگر این ادعا اشتباه باشد، چه پیامدهایی خواهد داشت؟ ادعایی که ممکن است شخصی را به قطع یک درمان مؤثر، مصرف بیرویه دارو یا تاخیر در مراجعه به پزشک ترغیب کند، باید با دقت مورد توجه قرار گیرد.
میان تجربههای شخصی و شواهد علمی تمایز قائل شویم، نسبت به وعدههای مانند «درمان قطعی» و «بدون عارضه» هوشیار باشیم، تاریخ و زمینه انتشار محتوا را تحلیل کنیم و پیش از انتشار مجدد یک مطلب جنجالی از خود بپرسیم که آیا بازنشر این محتوا ممکن است برای سلامت دیگران مضر باشد؟
همچنین در شبکههای اجتماعی، گاهی شاهد افرادی هستیم که خود را به عنوان پزشک، دندانپزشک، داروساز، ماما، متخصص تغذیه یا اعضای دیگر جامعه پزشکی معرفی میکنند و پیشنهاداتی درباره دارو، رژیم غذایی و درمان بیماریها دارند. وجود ظاهری حرفهای در یک صفحه، تعداد دنبالکنندگان زیاد یا استفاده از اصطلاحات تخصصی بهتنهایی نمیتواند به عنوان نشانهای از اعتبار علمی و حرفهای آن فرد تلقی شود.
برای اطمینان از هویت و صلاحیت حرفهای این اشخاص، میتوان مشخصات آنها را در سامانه جستجوی اعضای جامعه پزشکی سازمان نظام پزشکی به نشانی membersearch.irimc.org بررسی نمود. با وارد کردن نام شخص، اطلاعات ثبتشده شامل نام، تصویر، تخصص و شماره نظام پزشکی نمایان میشود و میتوان آنها را با اطلاعات ارائهشده در فضای مجازی فرد تطبیق داد.
این بررسی بهویژه در زمانی که فرد درباره درمان بیماری، مصرف دارو یا قطع یک درمان تجویزی توصیه میکند، حائز اهمیت میباشد. اگر اطلاعات فرد با دادههای ثبتشده در سامانه همخوانی نداشته باشد یا مشاهدات مربوط به توصیهها و فعالیتهای حرفهای مشکوک باشد، میتوان این موضوع را به سازمان نظام پزشکی گزارش داد. برای ارائه گزارش، کافی است به سایت سازمان نظام پزشکی به نشانی irimc.org مراجعه کرده و از طریق آیکون «حامی» در پایین صفحه، اقدام به ثبت گزارش کنیم.
با این حال، بار مسئولیت تنها بر دوش عموم مردم نیست. جامعه علمی و نهادهای مربوط به سلامت نیز باید قبول کنند که تنها تکذیب شایعات در دنیای امروز کافی نیست. ارتباط میان تخصصها و عامه مردم نباید فقط زمانی صورت گیرد که یک شایعه به بحران تبدیل شده است. متخصصان و نهادهای بهداشتی باید پیش از بروز بحرانهای اطلاعاتی، در فضاهای ارتباطی بهطور مؤثر و مستمر حضور یابند، به زبان مردم صحبت کنند و آنچه را که میدانند و آنچه هنوز نیاز به شفافسازی دارد، بهطور صادقانه بیان کنند.
در نهایت، ممکن است نتوانیم بهطور کامل جلوی تولید همه شایعات را بگیریم، اما میتوانیم اقداماتی انجام دهیم تا پیش از آنکه شایعهای تبدیل به یک رفتار پرخطر شود، مردم بتوانند اطلاعات نادرست را شناسایی کرده، منابع را ارزیابی کنند و با آگاهی انتخاب کنند.
انتهای پیام
نظرات کاربران