به نقل از هریتیج دیلی، گروهی از باستانشناسان موفق به کشف بقایای یک شهر رومی ناشناخته شدهاند که در ایالت اتریش سفلی جای دارد؛ شهری که حدود ۱۸۵۰ سال پیش بهکلی متروکه شده و اکنون ردهایی از خیابانهایی با نظم مشخص، ساختمانهای شهری، گورستانهایی گسترده و حتی یک آمفیتئاتر با گنجایش نزدیک به ۸ هزار نفر از دل خاک سر برآورده است. پژوهشگران معتقدند این محوطه میتواند همان «کلاودیویوم» باشد؛ شهری که بطلمیوس، جغرافیدان یونانی، در قرن دوم میلادی نامش را در منابع خود ثبت کرده بود.
این جایگاه باستانی در نزدیکی روستای اشتاین قرار گرفته و در محدودهای است که امروز تحت عنوان سنت پانتالئون-ارلا شناخته میشود؛ جایی در مجاورت رود دانوب. نتایج بررسیهای ژئوفیزیکی نشان داده است که شهر حدود ۲۵ تا ۳۰ هکتار وسعت داشته و از همان آغاز، با چارچوبی منظم و هماهنگ با نقشهای هدفمند بنا شده است.
شهری بزرگتر از یک سکونتگاه نظامی
پژوهشگران از سال ۲۰۱۵، روی بررسی حدود ۱۰ کیلومتر از مسیر مرزی روم در امتداد دانوب تمرکز کردهاند؛ محدودهای که از اِنس در اتریش علیا تا سنت پانتالئون-ارلا در اتریش سفلی امتداد دارد. بیشتر یافتههای تازه بر پایه سالها پژوهش دربارۀ حضور نظامی روم در این ناحیه شکل گرفته است.
جرالد گرابهر، باستانشناس دانشگاه اینسبروک، در سال ۲۰۱۷ توانست بقایای یک دژ سنگی رومی مربوط به قرن دوم میلادی را در همین منطقه شناسایی کند. مطالعات تکمیلی سپس آشکار کرد که پیش از آن نیز در همان محدوده، دژی کهنتر از جنس چوب و خاک در قرن نخست میلادی وجود داشته است.
به نظر میرسد رومیها این موقعیت را تا حد زیادی بهخاطر امکان کنترل یک گذرگاه مهم در دانوب و نزدیک دهانه رود آیست برگزیده بودند. دره آیست یکی از کوتاهترین راههای تجاری میان دانوب و رود ولتاوا را فراهم میکرد و از این رو، از نظر مبادلات و جابهجایی کالا، منطقه برای ارتباط میان قلمرو روم و سرزمینهای بیرون از امپراتوری اهمیت ویژهای داشت.
در بخشهای شمالی دانوب هم نشانههایی از فعالیت نظامی روم به دست آمده است. باستانشناسان در این گستره، سه یا چهار اردوگاه موقت نظامی را شناسایی کردهاند؛ نشانههایی که از حضور چشمگیر نیروهای رومی و همچنین کوشش آنها برای اعمال نفوذ بر سرزمینهای مارکومانها حکایت میکند.
شهری که از ابتدا با نقشهای منظم ساخته شد
در بسیاری از موارد، سکونتگاههای غیرنظامی به تدریج در اطراف دژهای رومی شکل میگرفتند و نقش واسطهای برای تأمین نیازهای سربازان داشتند؛ خدمات، کالا و حتی مکانهایی برای اقامت. با این حال، آنچه درباره شهر اشتاین به دست آمده، با این الگو همخوانی کامل ندارد و ابعاد و سازماندهی آن تفاوت چشمگیری نشان میدهد.
بررسیهای ژئوفیزیکی، شبکهای منظم از خیابانها را نمایان کرده که محدوده آن در مقیاس ۲۵ تا ۳۰ هکتار گسترده است. پژوهشگران تأکید میکنند که چنین ترکیبی—یعنی احداث شهری با این اندازه و شبکه معابر منظم—در کنار یک دژ کمکی با حدود ۵۰۰ سرباز، برای امپراتوری روم وضعیتی بسیار غیرمعمول محسوب میشود.
از طرف دیگر، طرح کلی شهر نیز تا حدی به الگوی شهرهای مستقل رومی در استان نوریکوم نزدیک است. همین شباهت سبب شده باستانشناسان احتمال بدهند اشتاین صرفا یک سکونتگاه وابسته به دژ نظامی نبوده و در سطح منطقهای، یک جایگاه شهری پررنگتر داشته است.
آمفیتئاتری برای ۸ هزار تماشاگر
یکی از ارزشمندترین نشانهها برای فهم جایگاه این شهر، آمفیتئاتر آن است. بر اساس بررسیهای ژئوفیزیکی، این بنا به ظرفیت تقریبی ۸ هزار نفر طراحی شده بود؛ ظرفیتی که آن را میتوان با آمفیتئاتر شهر کارنونتوم—یکی از مهمترین پایگاههای نظامی و غیرنظامی روم در مسیر دانوب—مقایسه کرد.
وجود چنین بنای پرظرفیتی نشان میدهد جمعیتی که از شهر اشتاین استفاده میکردند، احتمالا بسیار بیشتر از حدود ۵۰۰ سربازی بوده که در دژ مجاور مستقر شده بودند. برپایی نمایشها و رویدادهای عمومی در فضایی با این ابعاد، میتوانست افراد زیادی را—نه فقط از داخل دژ—بلکه از نواحی پیرامون به سوی شهر جذب کند.
گورستانهای گسترده نیز همین برداشت را تقویت میکنند. باستانشناسان در امتداد راههایی که از شهر خارج میشدهاند، چندین محوطه تدفین پیدا کردهاند. افزون بر این، در شمالغرب شهر، یک گورستان بزرگ وجود داشته که شامل قبرها، مقبرهها و تپههای تدفینی بوده است. ابعاد بعضی از این سازهها نشان میدهد برخی از ساکنان یا متوفیان از جایگاه اجتماعی و اقتصادی بالاتری برخوردار بودهاند.
شهری که فقط یک قرن دوام آورد
بر اساس شواهد موجود، سکونت در اشتاین حدود سال ۸۰ میلادی آغاز شده و تقریبا یک قرن بعد، در حوالی سال ۱۸۰ میلادی، به پایان رسیده است. همین بازه زمانی کوتاه برای باستانشناسان اهمیت بالایی دارد، چون محوطهای که امروز دیده میشود، تصویری نسبتاً متمرکز و منسجم از یک دوره مهم در تاریخ روم ارائه میکند.
با این حال، دادههایی که در دست است نشان نمیدهد شهر با جنگی سخت یا یک فاجعه ناگهانی نابود شده باشد. در مقابل، پژوهشگران بر این باورند که ساکنان احتمالا به شکلی سازمانیافته و برنامهریزیشده، منطقه را ترک کردهاند.
باربارا کاینرات، پژوهشگر مؤسسه باستانشناسی پژوهشی، توضیح میدهد یافتههای باستانشناسی درباره عقبنشینی برنامهریزیشده رومیها از این ناحیه در حدود سال ۱۸۰ میلادی صحبت میکند و در عین حال، نشانهای از تخریب گسترده شهر به چشم نمیخورد.
آیا این همان کلاودیویوم گمشده است؟
یکی از پرسشهای بنیادین پروژه، این موضوع است که هویت واقعی این شهر چه بوده است. یکی از مهمترین فرضیهها این است که محوطه اشتاین همان «کلاودیویوم» باشد؛ شهری که کلودیوس بطلمیوس، جغرافیدان یونانیِ قرن دوم میلادی، در توصیفهای خود از آن یاد کرده است.
بطلمیوس مختصات جغرافیایی کلاودیویوم را ثبت کرده و پژوهشگران میگویند این مختصات با موقعیت محوطه اشتاین همخوانی قابل توجهی دارد. علاوه بر آن، او از رودخانهای یاد کرده که در مختصات مشابه، از شمال وارد دانوب میشد؛ ویژگیای که میتواند با رود آیست در این ناحیه همخوانی داشته باشد.
با این وجود، برای تعیین قطعی بودن این نسبت هنوز مدارک بیشتری لازم است. پژوهشگران باید دادههای باستانشناسی، جغرافیایی و تاریخی بیشتری را در کنار هم قرار دهند تا این فرضیه به نتیجهای مطمئن برسد.
پایان جنگها و تغییر سیاست روم
زمانبندی احتمال ترک شهر نیز به پرسشهای پژوهشگران پاسخهای تازهای میدهد. یافتههای سکهشناسی نشان میدهد سکونت در اشتاین تقریباً در سال ۱۸۰ میلادی متوقف شده است؛ همدورهای که مارکوس اورلیوس، امپراتور روم، از دنیا رفت و پسرش کومودوس قدرت را در دست گرفت.
این دگرگونی سیاسی همزمان با پایان جنگهای مارکومانیک نیز رخ داد؛ مجموعهای از درگیریها که از سال ۱۶۶ میلادی، بخشهایی از مرز دانوب را درگیر کرده بود. پس از مرگ مارکوس اورلیوس، کومودوس با گروههای درگیر پیمان صلح بست و در نتیجه، راهبرد روم در این ناحیه دستخوش تغییر شد.
پژوهشگران احتمال میدهند همین چرخش در سیاست، باعث شده کلاودیویوم—اگر همان شهر اشتاین بوده باشد—متروکه شود و در ادامه، حضور نظامی و اداری روم در شهر لاوریاکوم (یعنی اِنس امروزی) متمرکز گردد.
مهاجرت ساکنان به شهری بزرگتر
در ادامه روندها، لاوریاکوم به یکی از کانونهای مهم رومی در منطقه بدل شد. برخی از یافتههای باستانشناسی، احتمال انتقال بخشی از ساکنان شهر متروکه اشتاین به این مرکز تازه را بیش از پیش تقویت میکند.
برای مثال، باستانشناسان در هر دو محوطه، نشانههایی از ابزارها و تجهیزات مرتبط با ریختهگری برنز و نیز انواع مشابهی از سنجاقهای لباس رومی یافتهاند. شباهت میان این آثار میتواند نشانهای از پیوند میان جمعیت دو شهر و جریان انتقال فناوری یا الگوهای پوشاک باشد.
حدود پنجاه سال بعد از متروکه شدن اشتاین، لاوریاکوم تقریباً سه برابر بزرگتر از شهری بود که ترک شده بود. در همین فاصله زمانی، ساکنان بعدی یا حتی سازندگان تازهکار در اشتاین نیز بسیاری از مصالح قابل استفاده ساختمانها را جدا کرده و عملاً محوطه را به نوعی معدن مصالح ساختمانی تبدیل کرده بودند.
دژ نیمهتمام دیگری در نزدیکی شهر
پیچیدگی حضور روم در این منطقه فقط به شهر اشتاین ختم نمیشود. در آلبینگ، واقع در همین محدوده شهرداری، باستانشناسان محل ساخت یک دژ بزرگ لژیونری رومی را نیز کشف کردهاند.
در آن محوطه، گودالهایی مربوط به پی و نیز بخشهایی از پایههای سازههای نظامی آماده شده بود، اما پروژه پیش از آنکه دیوارهای دژ تکمیل شود متوقف شد. کنار هم قرار گرفتن این شواهد نشان میدهد منطقه در فاصلهای نه چندان طولانی، شاهد دگرگونیهای مهمی در برنامهریزی نظامی و شهری روم بوده است.
جستوجو برای راز شهری که ناپدید شد
اکنون پژوهشگران امیدوارند با ترکیب چند شیوه مختلف باستانشناسی، پاسخهای دقیقتری درباره شکلگیری شهر، چگونگی زندگی ساکنان و علت ترک محوطه به دست آورند. تصویربرداری هوایی، بررسیهای ژئوفیزیکی، کاوشهای هدفمند و تحلیلهای علوم طبیعی از جمله ابزارهایی هستند که میتوانند به روشن شدن این ابهامها کمک کنند.
با این حال، ادامه مسیر پژوهشها به تأمین بودجه پایدار وابسته است و در حال حاضر، پژوهشگران منابع مالی کافی برای برنامههای میانمدت و بلندمدت جهت بررسی کامل محوطه در اختیار ندارند.
اگر در نهایت ثابت شود محوطه اشتاین همان کلاودیویوم بوده است، در واقع باستانشناسان شهری را شناسایی کردهاند که تقریباً دو هزار سال از نقشه تاریخی منطقه محو شده بود. چنین کشفی میتواند اطلاعات تازهای درباره زندگی شهری، تحولهای نظامی و تغییر سیاستهای امپراتوری روم در یکی از مهمترین مرزهای شمالی آن فراهم کند.
نظرات کاربران