همشهری آنلاین- زهرا رفیعی: وقتی بولدوزر با یک فشار، ستون ورودی کاروانسرای روس‌ها در سبزوار را به زمین انداخت، یکی از حاضران به شگفتی گفت «آفرین». این جمله تلخی بود که دل تاریخ‌پژوهان و دوستداران میراث فرهنگی را به فغان آورد.
سال‌هاست که بسیاری از بناهای تاریخی در سکوت عوام و به علت شوق وراث برای نوسازی و سودجویی، شکسته و ویران می‌شوند. برخی از آنها در یک چشم به هم زدن با بولدوزر محو می‌شوند و برخی دیگر، سال‌ها تحت تأثیر شرایط جوی مورد ستم قرار می‌گیرند تا سرانجام تبدیل به «بنایی خطرناک برای عابران پیاده» گردند.
فارغ‌التحصیلان خوش‌شانسی برخی آثار را تنها در خاطرات، کتاب‌ها و تصاویر می‌توانند بیابند؛ اما همچنان خانه‌هایی وجود دارند که به دست باد و باران رها می‌شوند تا چرخه فرسایش آنها را به خطر بیندازد. تا شاید وزارتخانه و سازمانی از خواب بیدار شود و از ویرانی جلوگیری کند، ساختمان به کلی خراب می‌شود و برگرداندن آن به حالت اولیه، واقعاً غیرممکن می‌گردد. فروریختن بناهای تاریخی علاوه بر نابودی نشانه‌های هویتی، به همراه خود دانش، هنر معماری، جزئیات، تناسبات، فرم، رنگ و ... را نیز از بین می‌برد. در چنین وضعیتی، آیا می‌توان چیزی را برای نسل‌های آینده حفظ کرد؟ ایده مستندنگاری دیجیتال به‌عنوان راه‌حلی برای این تباهی پدید آمده است. با پیشرفت‌های تکنولوژیک در زمینه تصویربرداری، حتی یک دوربین ساده گوشی همراه نیز می‌تواند در برابر فراموشی و ویرانی قدم بردارد. ثبت دیجیتال هرگز قرار نیست به‌جای حفاظت و مرمت عمل کند؛ بلکه می‌تواند به‌عنوان آخرین لایه یادآوری از یک بنا باقی بماند؛ آرشیوی از چیزی که ممکن است در طی چند سال آتی دیگر در دنیای حقیقی وجود نداشته باشد.
امیر سعیدی‌مدنی، معمار و فعال در حوزه مستندسازی آثار تاریخی، نزدیک به یک دهه است که پروژه‌ای شخصی را برای شناسایی، مستندسازی و مدلسازی دیجیتالی آثار تاریخی ایران پیگیری می‌کند؛ پروژه‌ای که با مشاهده تعداد زیادی از بناهای رهاشده در نقاط مختلف کشور آغاز و به تدریج دامنه‌اش به بناهای مهم تاریخی، دیواره‌های باقی‌مانده از خانه‌های قدیمی، بناهای متروک و آثاری که در سفرهای او به چشم می‌خورد، گسترش پیدا کرده است.
او در مصاحبه‌ای با همشهری درباره شروع این فعالیت می‌گوید: حدود یک دهه پیش کار خود را با موضوع آثار تاریخی ایران آغاز کردم. در ابتدا تمام آثار شناخته شده در ذهنت بود، اما به مرور دریافت که در کشور آثار تاریخی رهاشده زیادی وجود دارد. به همین دلیل تمرکز خود را بر این آثار معطوف نمودم.
او «آثار رهاشده» را به هر چیزی اطلاق می‌کند که دارای ارزش تاریخی است، ولی به آن توجهی نمی‌شود و می‌افزاید: از دیوارهای قدیمی که باقی‌مانده از خانه‌ها در شهرها و روستاها هستند تا بناها و عمارت‌های بزرگ، بخشی از این پروژه محسوب می‌شوند.
شروع یک پروژه شخصی برای ثبت آثار تاریخی رهاشده
سعیدی‌مدنی بیان می‌کند که طی سال، به‌صورت شخصی و گاهی به تنهایی به مناطق مختلف کشور سفر می‌کند و در قالب سفرهای مستندنگاری، بناهایی که در مسیر قرار دارند را شناسایی و مدلسازی می‌نماید. او می‌گوید: به عنوان مثال، در یکی از سفرها از بادرود نزدیک نطنز به سمت یزد حرکت کردم و در طول مسیر، مسجد جامع زواره، امیرآباد زواره، سرهنگ‌آباد، مسجد جامع اردستان و مسجد «سرکوچه محله» را مستند کردم. همچنین بناهایی در فهرج و شهدای فهرج را نیز ثبت کردم. مسیر سفرها به طور عمده بر مبنای همین آثار تعیین می‌شود؛ یعنی هر بنایی که از نقطه شروع تا مقصد در مسیر باشد و دسترسی و تجهیزات لازم برای مستندسازی فراهم باشد، بررسی و مدلسازی می‌شود. تعداد اطلاعات ثبت‌شده از آثار تاکنون به بیش از 10 ترابایت رسیده است. هارد مرکزی‌ام در مجموع 62 ترابایت ظرفیت دارد و در نظر دارم در آینده آن را به یک آرشیو ملی تبدیل کنم.
او در مورد بناهایی که در این سفرها مستند کرده توضیح می‌دهد: اوضاع خانه‌های تاریخی یزد متفاوت است؛ برخی به رستوران تبدیل شده‌اند، برخی هنوز در اختیار مردم عادی هستند، تعدادی در حال مرمت‌اند و برخی دیگر رها شده و مالکان آنها به دنبال خریداری برای مرمت آنها می‌باشند. هرگاه با خانه یا بنایی روبرو شوم که ورود به آن مقدور باشد و شرایط لازم برای انجام مدلسازی دیجیتال فراهم باشد، تلاش می‌کنم آن را مستندسازی کنم. به این کار به چشم بخشی از مسیر زندگی و شغف خود می‌نگرم.
امیر سعیدی‌مدنی در پروژه‌های دانشگاهی نیز به دانشجویان معماری که عکس‌هایی با کیفیت ارسال می‌کنند کمک می‌کند تا پایان‌نامه‌هایشان از نظر علمی سطح قابل قبولی داشته باشد.
شکل‌گیری دغدغه حفظ آثار
مدنی که تحصیلاتش در رشته معماری است و هم‌اکنون در مقطع دکتری این رشته ادامه می‌دهد، به ریشه‌گذاری این پروژه به علاقه‌ای که حدود 10 سال پیش در او نمود یافته اشاره می‌کند. او با ذکر اینکه استاد شجریان در مصاحبه‌ای گفته: «شاهنامه زبان من را زنده کرد و من تلاش کردم که موسیقی ایران را زنده کنم»، توضیح می‌دهد که در آن زمان او در آغازی از مسیر مدلسازی دیجیتال قرار داشت و این فکر به ذهنش خطور کرد که با وجود این همه آثار تاریخی رهاشده در کشور، چرا خود برای ثبت و مستندسازی آنها اقدام نکند.
او ادامه می‌دهد: شروع این مسیر کار آسانی نبود. بسیاری از دوستانم به من گفتند که این کار از لحاظ مالی دشوار است. اما با این حال پروژه را شروع کردم و اکنون حدود 10 سال است که آن را ادامه می‌دهم، بدون اینکه در این مدت از اسپانسر یا کمک مالی خاصی برخوردار شده باشم. هزینه‌های این فعالیت در طول این سال‌ها از جیب خودم تأمین شده و با وجود حوادث مختلف، حتی در زمان جنگ، وقتی که زیر آتش موشک بودم، فعالیت‌های خود را متوقف نکردم؛ زیرا هدفم حفظ آثار باقی‌مانده برای نسل‌های آینده بوده است.
فوتوگرامی با موبایل
یکی از روش‌های اصلی او در مستندسازی، فتوگرامتری است؛ روشی که با استفاده از مجموعه‌ای از عکس‌ها و فیلم‌ها، امکان ساخت مدل سه‌بعدی یک بنا را فراهم می‌سازد. او توضیح می‌دهد: فتوگرامتری علمی است که به نقشه‌برداری مربوط می‌شود و در حوزه‌های معماری، عمران و رشته‌های مشابه نیز کاربرد دارد. برای پیاده‌سازی این روش می‌توان از تجهیزات حرفه‌ای مانند دوربین عکاسی، هلی‌شات و ابزار تخصصی بهره گرفت. همچنین روش دیگری نیز وجود دارد که با لیزر اسکن صورت می‌گیرد و هزینه آن می‌تواند به چند میلیارد تومان برسد. در سال‌های اخیر، نرم‌افزارهای موبایل توسعه یافته‌اند که امکان انجام بخشی از این فرایند را فراهم می‌سازند. این فناوری به ما اجازه می‌دهد یک ساختمان یا هر شیء دیگری را با طرح و جزئیات اصلی آن مدلسازی کنیم. خروجی مدل می‌تواند به‌طور گسترده‌ای مورد استفاده قرار بگیرد؛ از چاپ سه‌بعدی گرفته تا تولید تصاویر بسیار بزرگ و دقیق. حتی می‌توان یک محدوده 10 کیلومتری را مدلسازی کرد و تصویری بزرگ از آن به دست آورد. اگر کیفیت مدل بالا باشد، با بزرگنمایی تصویر می‌توان ترک‌های ریز بر روی دیوار را مشاهده کرد.
او اخیراً در شبکه‌های اجتماعی خود فراخوانی برای همکاری منتشر کرده و از تمام ایرانیانی که دارای گوشی موبایل با کیفیت هستند دعوت کرده تا به این پروژه بپیوندند. او به حال بدش پس از مشاهده فیلم تخریب کاروانسرای روس‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: فردی در فیلم زمان تخریب بنا گفت: «آفرین، تمام.» این جمله برایم بسیار غم‌انگیز بود. با خود گفتم چرا باید چنین حالتی را از زبان یک ایرانی بشنوم، اما اکنون که چنین روزی آمده، می‌توانیم با مستندسازی این تخریب، نشان دهیم که «تمام» این کار هنوز آغاز نشده و امکان بازیابی وجود دارد. بر همین اساس، فراخوانی منتشر کرده‌ام تا مردم با استفاده از گوشی‌های همراه خود عکس و فیلم هایی از بناهای تاریخی تهیه کنند. گوشی‌های همراه حداقل ابزاری است که امروزه تقریباً در دسترس همگان قرار دارد و کیفیت دوربین‌های بسیاری از آنها نیز مناسب است. افراد می‌توانند پیش از مراجعه به یک بنا با من هماهنگ کنند تا چگونگی عکاسی و فیلم‌برداری را آموزش دهم و سپس تعداد مناسبی از عکس‌ها و فیلم‌ها را برای من ارسال نمایند. من با استفاده از این تصاویر و فیلم‌ها مدل سه‌بعدی بنا را ایجاد کرده و آن را در آرشیو خود نگهداری می‌کنم.
بیشتر بخوانید:
تخریب شبانه بافت تاریخی شیراز به ضرب چماق
نقشه‌های هوایی دو دهه پادگان روس‌ها؛ چگونه این بنای تاریخی در ۲۰ سال تخریب شد + فیلم
اتهام زنی در پی تخریب خانه تاریخی توران
پادگان روس‌ها در سبزوار تخریب شد | چه کسی مسئول است؟ + فیلم
او در مورد آرشیوی که تشکیل داده می‌گوید: آرشیو من تنها یک مجموعه برای نگهداری شخصی نیست. هدفم این است که وقتی آرشیو به حجمی مناسب رسید و در صورتی که سرمایه لازم تأمین شود، وب‌سایتی راه‌اندازی کنم تا اطلاعات را در اختیار عموم قرار دهم. این آرشیو می‌تواند به‌خصوص برای دانشجویان معماری و رشته‌های مرتبط، کاربردی باشد. مثلاً اگر دانشجویی در بلوچستان بخواهد بنایی را در تبریز بررسی کند، ممکن است سه روز در مسیر باشد، اما اگر مدل بناها در یک وب‌سایت بارگذاری شده باشد، او می‌تواند به راحتی به آثار تاریخی نقاط مختلف کشور دسترسی پیدا کند. برای ساختمان‌ها، موقعیت جغرافیایی و GPS نیز ثبت می‌شود.
وقف کتابخانه تخصصی به دانشجویان معماری
او در تمام این 10 سال، هر هفته یکی از استانداری‌ها یا شهرهای کشور را مورد بازدید قرار داده و این مسیر هنوز برایش جذاب است. او خود را فروتنانه بی‌سواد می‌نامد و اذعان دارد: وجود تحصیلات دانشگاهی و تخصص در معماری، در مواجهه با بناهای تاریخی اطلاعات من بسیار محدود است. همین تجربه بی‌نظیر او را به سمت گردآوری کتاب و تأسیس یک کتابخانه تخصصی سوق داده است. او آرزو دارد که پس از رسیدن به ثمر پروژه، بتواند کتابخانه‌ای تخصصی برای دانشجویان و علاقه‌مندان به معماری تاریخی تأسیس کند.
امیر سعیدی‌مدنی درباره موانع موجود در زمینه ثبت دیجیتال می‌گوید: در برخی مجموعه‌های تاریخی، حتی به عکاسان اجازه نمی‌دهند «سه‌پایه عکاسی» را وارد مجموعه کنند و بنده نمی‌دانم دلیل این محدودیت چیست. از سویی دیگر، برای پرواز با هلی‌شات نیز مشکلات مربوط به دریافت مجوز وجود دارد. به همین دلیل تلاش کرده‌ام حداقل از وسیله‌ای که در دسترس مردم است، یعنی تلفن همراه، استفاده کنم تا بخشی از این خلا را پر کنم. بعضی زوایا و قسمت‌های بنا نیازمند تجهیزات تخصصی هستند، اما در بسیاری از مواقع عکس و فیلم با تلفن همراه نیز می‌تواند داده‌های بسیار ارزشمندی را تولید کند. داده‌هایی که از این طریق گردآوری می‌شود، می‌تواند در آینده حتی برای درخواست مجوزهای تخصصی‌تر نیز مفید واقع گردد. به عنوان مثال، در مسیرهای انتخابی من برای سفر و مستندسازی، می‌توانم براساس اطلاعات اولیه جمع‌آوری‌شده درخواست پرواز کنم تا مستندسازی کامل‌تری داشته باشم.
او هدف اصلی انتشار این فراخوان را حجم زیاد تخریب آثار تاریخی و کمبود مستندات تصویری می‌داند و می‌گوید: از کاروانسرای سبزوار که تخریب شد، بجز چهار یا پنج فیلم و تصویر کوتاه منتشر نشده و حتی یافتن همان تصاویر نیز دشوار بود. برای من شگفت‌آور است که در کشوری با هزاره‌های تاریخی و با این حجم از آثار، حتی وزارت میراث فرهنگی آرشیو تصویری ندارد که بتوانیم نمای سر بنا را شناسایی کنیم. این مسئله یک نقص بزرگ در حوزه مستندسازی به شمار می‌رود. حتی بسیاری از تشکل‌های فعال در زمینه میراث فرهنگی نیز تصاویری برای انتشار ندارند.
نقش دانشجویان و آموزش معماری تاریخی
او درباره دروس مرتبط با معماری تاریخی در دانشگاه‌ها انتقاد کرده و می‌گوید: می‌توان دانشجویان را در فرآیند مستندسازی مشغول کرد. متأسفانه کتاب‌های درسی بسیار قدیمی و ناکارآمد در این حوزه به دانشجویان آموزش داده می‌شود. جلب توجه عموم به عکاسی و فیلم‌برداری از میراث تاریخی می‌تواند بسیار مؤثر باشد. می‌توان برای این کار مسابقات یا روش‌های دیگری ایجاد کرد تا افراد تشویق شوند تصاویر خود را منتشر کنند و فرهنگ مستندسازی آثار تاریخی در جامعه گسترش یابد. امید دارم تلا‌ش‌هایی که در این زمینه صورت می‌گیرد، به نتیجه برسد.
او در پایان از مردم می‌خواهد: احتمال زیادی وجود دارد که در طی ده سال آینده بسیاری از دیوارهای رهاشده‌ای که امروز در کوچه‌ها و خیابان‌های کشور مشاهده می‌کنیم، دیگر وجود نداشته باشند و تخریب شوند. بنابراین، مدلسازی آنها می‌تواند نشان دهد در این مکان‌ها چه آثاری وجود داشته است. در برخی کشورهای خارجی حتی در مورد وضعیت یک مکان در ۲۰۰ سال پیش، اطلاعاتی مانند شمار درختان ثبت شده است، اما در ایران با وجود پیشرفت تکنولوژی‌های روز، خیلی اوقات حتی نمی‌دانیم دیواری که در گوشه‌ای رها شده، بخشی از بستر تاریخی یک شهر بوده است. ثبت دیجیتال این آثار می‌تواند برای نسل‌های آینده نشان دهد که هر مکان چه پیشینه‌ای داشته و چه چیزی از تاریخ یک شهر یا منطقه بوده است. هر فرد می‌تواند زمان کوتاهی از خود را برای عکاسی و فیلم‌برداری از آثار تاریخی اختصاص دهد و به حفظ و ثبت آنها یاری رساند.
نظرات کاربران