دکتر جواد محمدی در گفت‌وگو با ایسنا، در اشاره به روز جهانی غذا تصریح کرد که یکی از دغدغه‌های اصلی کشورها، تأمین غذای کافی و باکیفیت برای همگان است تا دسترسی به غذای لازم برای همه افراد جامعه تسهیل گردد. وی ادامه داد که در برخی محصولات به خودکفایی رسیده‌ایم، اما در دسته‌ای دیگر همچنان وابسته به واردات هستیم. وابستگی به واردات زمانی می‌تواند کاهش یابد که از فناوری‌های نوین برای ارتقاء کمی و کیفی محصولات غذایی بهره‌برداری کنیم.
رئیس انجمن ژنتیک با اشاره به تجربیات کشورهای پیشرفته در به کارگیری فناوری‌های تغییرات ژنتیکی در عرصه کشاورزی، تاکید کرد: ایالات متحده آمریکا یکی از کشورهای بزرگ در تولید محصولات کشاورزی محسوب می‌شود که با استفاده از فناوری‌های تغییرات ژنتیکی توانسته است تولیدات خود را از نظر کمیت و کیفیت ارتقا بخشد. بخشی از این محصولات در داخل کشور مصرف و بخش دیگری به کشورهای دیگر صادر می‌شود.
وی افزود: شرکت‌های آمریکایی در زمینه تولید بذرهای اصلاح‌شده ژنتیکی و توسعه کشت در کشورهای دیگر نیز فعالیت می‌کنند. در چنین وضعیت، کشورهایی که از فناوری‌های نوین در تولید محصولات کشاورزی بهره نمی‌برند، ممکن است در تأمین برخی نیازهای غذایی خود به واردات وابسته بمانند.
محمدی با تأکید بر قابلیت‌های علمی متخصصان ایرانی در زمینه ژنتیک و زیست‌فناوری، یکی از امتیازات کشور را وجود دانشمندان، محققان و دانشجویان توانمند دانست که می‌توانند در سطح بین‌المللی رقابت کنند و اشاره کرد: همان محصولی که یک پژوهشگر خارجی تولید می‌کند، پژوهشگران ایرانی نیز قادر به تولید آن هستند. از این رو، برای تأمین امنیت غذایی که به امنیت ملی کشور مرتبط است، باید فضای لازم را برای فعالیت این دانشمندان فراهم کنیم و راه بهره‌برداری از توان علمی آنها در تولید محصولات کشاورزی هموار باشد. البته این فعالیت‌ها باید در قالب نظارت‌های قانونی انجام شوند.
رئیس انجمن ژنتیک با انتقاد از موج‌سازی برخی گروه‌ها علیه محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی، بیان داشت: برداشت من این است که برخی جریانات رسانه‌ای مخالف این فناوری، تحت تأثیر شرکت‌های تولیدکننده بذرهای دست‌ورزی‌شده ژنتیکی در آمریکا ممکن است هدایت شوند و سعی دارند کشورها را به مصرف‌کننده این محصولات تبدیل کنند و انحصار تولید را در دست بگیرند. چنین رویکردی می‌تواند در درازمدت وابستگی کشورها به تولیدکنندگان محدود بذر را افزایش دهد؛ زیرا اگر کشوری برای تأمین محصولات اصلی خود به بذرهای وارداتی وابسته شود، محدودیت در صادرات این بذرها یا محصولات مرتبط با آنها تأمین نیازهای آن کشور را به چالش می‌کشد.
محمدی با تأکید بر لزوم بررسی علمی این موضوع، پیشنهاد کرد: به جای اتکا به نظرات رسانه‌ای و تبلیغاتی، بهتر است این قضیه را با همکاری محققان و دانشمندان داخلی و در چارچوب کرسی‌های آزاداندیشی به بحث بگذاریم و بگذاریم که موافقان و مخالفان این فناوری در فضایی آزاد و علمی نظرات خود را مطرح کنند.
وی به تجربه برگزاری کرسی‌های آزاداندیشی در حوزه مهندسی ژنتیک و زیست‌فناوری اشاره کرده و گفت: در زمان مسئولیت من در پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست‌فناوری، سه کرسی آزاداندیشی برگزار کردیم که در آن اساتید و دانشجویان حضور داشتند و هر جلسه حدود چهار ساعت به بحث و تبادل نظر اختصاص یافت. مباحث خوب و نتایج ارزشمندی حاصل گردید. برگزاری چنین نشست‌هایی باید ادامه یابد تا کشور در نهایت درباره چگونگی استفاده از این فناوری‌ها بحش‌انگاری کند. ما باید مشخص کنیم که با وجود امکان دستیابی به دانش و فناوری مهندسی ژنتیک، آیا قصد داریم آن را به کناری بنهیم یا از ظرفیت‌های آن برای تأمین امنیت غذایی کشور بهره‌برداری کنیم.
ضرورت افزایش تولید ذرت و کاهش وابستگی به واردات
محمدی در ادامه به نوسانات تولید ذرت در کشور اشاره کرد و خاطرنشان ساخت: در برهه‌ای تولید ذرت کشور به حدود ۳ میلیون تن رسید، اما در حال حاضر این میزان به حدود ۳۰۰ هزار تن کاهش یافته است؛ در حالی که نیاز کشور به مراتب بیشتر از این اعداد است. اگر از فناوری‌های نوین استفاده کنیم و تولید این محصول را به‌صورت مستمر افزایش دهیم، قابلیت جبران کاهش تولید و نزدیک شدن دوباره به سطح سه میلیون تن میسر خواهد شد.
عضو هیات علمی دانشگاه تهران با تاکید بر ظرفیت افزایش تدریجی تولید محصولات کشاورزی، یادآور شد که اگر بتوانیم هر سال تولید را حدود ۱۰ درصد افزایش دهیم، در یک بازه زمانی چند ساله می‌توان فاصله میان تولید داخلی و نیازها را کمتر کرد. تحقق این هدف نیاز به برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری، بهره‌گیری از فناوری‌های مناسب و ایجاد زیرساخت‌های لازم دارد. اگر این مسیر با استمرار و برنامه‌ریزی پیش برود، در افق زمانی حدود ۱۰ تا ۱۵ ساله می‌توان وابستگی به واردات برخی محصولات اساسی مانند ذرت، سویا و دانه‌های روغنی را به میزان قابل توجهی کاهش داده و به سوی تأمین بیشتر نیازهای کشور از محل تولید داخلی حرکت کرد.
رئیس انجمن ژنتیک با تأکید بر ضرورت بهره‌برداری از فناوری‌های نوین برای افزایش تولید محصولات کشاورزی، تصریح کرد: امنیت غذایی یکی از ارکان اساسی امنیت ملی کشور است و برای کاهش وابستگی به واردات، تقویت تاب‌آوری و دستیابی به استقلال در تولید محصولات غذایی، باید از ظرفیت فناوری‌های نوین بهره‌برداری کنیم.
وی با اشاره به نگرانی‌هایی درباره محدودیت منابع آبی کشور اظهار کرد: بارها مطرح شده که به علت کمبود آب، امکان توسعه تولیدات کشاورزی وجود ندارد؛ اما باید میان اولویت‌های تولید محصولات مختلف تفاوت قائل شویم. به عنوان مثال، می‌توان درباره میزان کشت هندوانه و مصرف آب آن بحث کرد، اما کاهش تولید ذرت که از نیازهای داستان دام و طیور است، پیامدهای جدی‌تری را برای زنجیره تأمین غذا به همراه دارد. اگر ذرت کافی برای تأمین نیازهای دام و طیور موجود نباشد، تولید شیر، گوشت و سایر محصولات لبنی به شدت تحت تأثیر قرار خواهد گرفت و این مسئله ممکن است به اشتغال در بخش‌های مرتبط نیز آسیب بزند. بنابراین، باید در اصول و اولویت‌های کشاورزی، تأمین نیازهای اساسی غذایی مردم و حفظ تولید پروتئینی مورد توجه قرار گیرد.
رئیس انجمن ژنتیک بر لزوم طراحی و اجرای یک الگوی کشت متناسب با نیازهای کشور تأکید کرد و افزود: باید الگوی کشت به شکلی تدوین و اجرایی شود که هر محصول در کدام منطقه و با چه هدفی کشت شود و بازار مصرف آن در کجا قرار دارد. اگر چه ممکن است الگوی کشت در کشور تبیین شده باشد، اما نکته اصلی اجرای مؤثر آن و جلب همکاری کشاورزان است.
محمدی به تجربه ترکیه در اجرای الگوی کشت اشاره کرد و بیان داشت: این کشور در سال‌های اخیر تلاش کرده تا با حمایت از کشاورزان، الگوی کشت را به درستی در مزارع پیاده کند؛ به‌طوری که تولیدکننده بداند محصول کشت‌شده‌اش در کدام بازار مصرف خواهد شد و از چه ظرفیتی برای فروش داخلی یا صادراتی برخوردار است. در کشور ما هم باید اولویت‌های تولید محصولات کشاورزی مشخص شوند و از جنبه‌های ابتدایی، حمایت‌های لازم از کشاورزان آغاز شود تا آنها بتوانند با توجه به نیاز کشور و شرایط بازار، به تولید خود ادامه دهند. در این راستا، توجه به فناوری‌های نوین می‌تواند به افزایش تاب‌آوری در بخش کشاورزی و تقویت توان تولید داخلی بسیار کمک کند.
این محقق در حوزه بیوتکنولوژی به کاهش تولید برخی محصولات کشاورزی در کشور اشاره کرد و تاکید کرد: وقتی تولید ذرت از حدود سه میلیون تن به ۳۰۰ هزار تن می‌رسد، این سوال پیش می‌آید که با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و برنامه‌ریزی مناسب چطور می‌توان این روند را اصلاح کرد و تولید را در یک بازه زمانی به سطح سابق یا حتی بالاتر رساند. امنیت غذایی به عوامل ملی مرتبط است و اگر در این حوزه توجه ویژه‌ای به افزایش تولید داخلی و کاهش وابستگی کنیم، بخشی مهم از امنیت ملی کشور تقویت خواهد شد. یکی از راه‌های دستیابی به این هدف، استفاده اصولی و مسئولانه از فناوری‌های نوین است.
این استاد دانشگاه به این نکته اشاره کرد که نمی‌توان فناوری را به‌طور مطلق خوب یا بد ارزیابی کرد و افزود: هر فناوری باید بر اساس نحوه استفاده از آن قضاوت شود. اگر از یک فناوری به درستی بهره‌برداری شود، می‌تواند تأثیرات مثبت به همراه داشته باشد و در صورت استفاده نادرست، ممکن است نتایج منفی به بار آورد؛ به همین دلیل، نیاز به ارزیابی‌های علمی و مبتنی بر شواهد در مورد فناوری‌های نوین کشاورزی وجود دارد.
رئیس انجمن ژنتیک ضمن تأکید بر این نکته که چرا محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی وارداتی با نگرانی‌های کمتری نسبت به تولید داخلی آن مواجه می‌شوند، خاطرنشان کرد: در حالی که محصولات ژنتیکی به کشور وارد می‌شوند و می‌توانند به صورت مستقیم یا غیرمستقیم در زنجیره غذایی مردم قرار بگیرند، این نگرانی‌ها زمان تولید محصولات داخلی توسط دانشمندان مورد توجه قرار می‌گیرد. باید بررسی کنیم که چرا محصولی که یک محقق خارجی تولید کرده و به کشور وارد می‌شود، پذیرفته می‌شود، اما وقتی دانشمند ایرانی همان فناوری را برای تولید داخلی به کار می‌گیرد، با نگرانی‌های بیشتری روبه‌رو می‌شود. این موضوع نیازمند بررسی دقیق در حضور متخصصان و بر مبنای شواهد علمی است.
محمدی با تأکید بر اینکه باید از قضاوت‌های غیرعلمی درباره این فناوری‌ها پرهیز کرد، اظهار داشت: در نقد محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی، نباید صرفاً به نظرات رسانه‌ای و تبلیغاتی تکیه کرد، بلکه باید منافع ملی و امنیت غذایی کشور را در نظر بگیریم و در مورد مزایا و معایب این محصولات بر اساس مدارک علمی معتبر تصمیم‌گیری کنیم. هر کسی که ادعا می‌کند یک محصول به نفع مردم است یا می‌تواند به آنها آسیب بزند، باید شواهد علمی مستند ارائه دهد. به مثال، اگر کسی می‌گوید یک محصول زیان‌بار برای محیط‌زیست یا خاک است، باید مشخص کند این ادعا بر چه تحقیق و دلیلی استوار است.
این محقق حوزه بیوتکنولوژی از ادعای برخی نظرها بی‌پشتوانه علمی انتقاد کرد و بیان کرد: ما در محیط علمی دانشگاهی فعالیت داریم و نمی‌توانیم از موضوعات تخصصی بدون ارائه سند و مدارک صحبت کنیم. بنابراین، لازم است که هر دو طرف، یعنی موافقان و مخالفان این فناوری‌ها، به شواهد علمی استناد کنند و ارزیابی‌ها بر پایه تحقیقات معتبر صورت گیرد.
الگوی کشت و فناوری؛ دو ضرورت برای کاهش وابستگی غذایی
محمدی تأکید کرد که نخستین نکته این است که امنیت غذایی جزء مهمی از امنیت ملی را تشکیل می‌دهد. دوم اینکه برای افزایش تاب‌آوری، کاهش وابستگی به واردات و تقویت توان تولید داخلی، باید به بهره‌مندی از فناوری‌های نوین توجه داشته باشیم. به علاوه، تدوین و اجرای یک الگوی کشت واقعی و کارآمد ضرورت دارد. اگر این الگو به‌خوبی اجرا شود و یک ساختار حمایتی لازم برای همکاری کشاورزان فراهم گردد، می‌توان از بروز نوسانات شدید در عرضه برخی محصولات جلوگیری نمود.
رئیس انجمن ژنتیک در مورد نوسانات قیمتی محصولات مانند سیب‌زمینی، پیاز و گوجه‌فرنگی گفت: زمانی که یک الگوی کشت مشخص وجود داشته باشد و کشاورزان تشویق و حمایت شوند، امکان برنامه‌ریزی بهتری برای تولید و عرضه محصولات به وجود می‌آید. در این زمینه می‌توان از تجربیات و ساختارهای اجرایی کشورهای دیگر نیز استفاده کرد. اجرای مرحله به مرحله الگوی کشت در کنار استفاده از فناوری‌های نوین می‌تواند به تقویت توان تولید داخلی و کاهش وابستگی کشور کمک کند تا بتوانیم تأمین نیازهای غذایی خود را بیشتر متکی به ظرفیت‌های داخلی نماییم.
محمدی به نگرانی‌ها درباره تأثیرات محدودیت‌های تجاری و وارداتی بر امنیت غذایی کشور اشاره کرده و گفت: در شرایطی که محدودیت‌های وارداتی افزایش می‌یابد، وابستگی به تأمین نهاده‌هایی مانند ذرت و سویا می‌تواند آسیب‌پذیری بخش کشاورزی و دامپروری را بالا ببرد؛ زیرا کمبود این نهاده‌ها بر تولید محصولات دامی و در نتیجه بر تأمین غذای مردم تأثیر می‌گذارد.
وی گفت: اگر نتوانیم وابستگی خود را به واردات نهاده‌های اساسی کاهش دهیم، تشدید محدودیت‌ها و فشارهای بین‌المللی ممکن است امنیت غذایی کشور را به خطر بیندازد. بنابراین، باید با برنامه‌ریزی بلندمدت، اجرای الگوی کشت، حمایت از کشاورزان و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، زمینه برای افزایش تولید داخلی و تقویت استقلال غذایی کشور ایجاد کنیم.
نباید با محدود کردن فناوری‌های نوین، مسیر خودکفایی غذایی را مسدود کنیم
رئیس انجمن ژنتیک بر این نکته تأکید کرد که برای رسیدن به خودکفایی و کاهش وابستگی به واردات محصولات و نهاده‌های غذایی، کشور باید از فناوری‌های نوین استفاده کند و نباید با ایجاد موانع غیرضروری، محققان و دانشمندان داخلی را دلسرد کرد. وی ابراز امیدواری کرد که کشور بتواند مسیر تقویت تولید داخلی را پیش ببرد و گفت: برای دستیابی به این هدف، لازم است که روی پای خود بایستیم و از ظرفیت نیروهای ارزشمند داخلی بهره ببریم. به کارگیری توان علمی کشور، می‌تواند منظر قله‌های تولید در بخش کشاورزی را فراهم آورد.
رئیس انجمن ژنتیک به اهمیت تأمین امنیت غذایی در شرایط بحران‌های بین‌المللی اشاره کرد و افزود: تجربه محدودیت‌های دسترسی مردم غزه به آب و غذا نشان‌دهنده این است که وابستگی در تأمین نیازهای اساسی می‌تواند عواقب جدی به دنبال داشته باشد. بنابراین، می‌بایست توان تولید داخلی را تقویت کرد تا در شرایط فشارهای خارجی، تأمین نیازهای غذایی مردم دچار مشکل نشود.
محمدی در خصوص پخش تبلیغات از رسانه ملی و ایجاد نگرانی درباره مصرف روغن با دانه‌های تراریخته، با انتقاد از نبود هماهنگی کافی در اطلاع‌رسانی درباره فناوری‌های زیستی کشاورزی، تصریح کرد: به نظر می‌رسد در زمینه معرفی و تبیین فناوری‌های نوین، به‌ویژه زیست‌فناوری کشاورزی، هماهنگی‌های لازم میان برخی دستگاه‌ها وجود ندارد. برای مثال، وقتی در رسانه‌ای رسمی محصولی تبلیغ می‌شود و بر فاقد بودن آن از مواد حاصل از محصولات تراریخته تأکید می‌شود، ممکن است این پیام به مخاطب منتقل شود که محصولات تراریخته ذاتاً نگران‌کننده یا زیان‌بار هستند.
وی ادامه داد: دستگاه‌های رسمی و رسانه‌ای باید در اطلاع‌رسانی درباره این موضوعات دقت لازم را داشته باشند تا بدون پشتوانه علمی، نگرانی غیرضروری در جامعه ایجاد نشود. بحث محصولات تراریخته باید بر مبنای شواهد علمی، ضوابط ایمنی زیستی و ارزیابی‌های معتبر مورد بررسی قرار گیرد و نباید صرفاً با تأکید بر وجود یا عدم وجود یک ویژگی خاص، درباره ایمنی یا کیفیت محصول قضاوت شود.
این محقق در حوزه بیوتکنولوژی به استفاده از محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی در کشورها مختلف اشاره کرد و گفت: بسیاری از کشورهای جهان، از جمله آمریکا و برخی کشورهای اروپایی، به‌کارگیری این فناوری‌ها را انتخاب کرده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که برای ارزیابی این محصولات، باید تجربه جهانی، مطالعات علمی و سازوکارهای نظارتی را مورد نظر قرار داد. محصولات حاصل از فناوری‌های نوین زیستی باید قبل از ورود به زنجیره مصرف، مراحل ارزیابی و نظارت لازم را طی کنند. بنابراین، موضوع اصلی باید چگونگی رعایت ضوابط ایمنی و ارزیابی علمی این محصولات باشد و نه پذیرش یا رد کلی یک فناوری بدون توجه به شواهد و شرایط استفاده از آن.
محمدی با طرح این سوال که چرا محصولات حاصل از مهندسی ژنتیک به کشور وارد می‌شود، اما در تولید داخلی آنها نگرانی مطرح می‌شود، تصریح کرد: اگر این محصولات با رعایت ضوابط قانونی وارد کشور می‌شوند، باید شفاف گردد که چرا یک پژوهشگر یا دانشمند ایرانی برای تحقیق و تولید داخلی در این حوزه با موانع روبه‌رو باشد. هدف باید این باشد که پژوهشگران کشور بتوانند با رعایت مراحل قانونی و الزامات ایمنی زیستی، به توسعه فناوری، افزایش توان تولید داخلی و کاهش وابستگی به واردات کمک نمایند. نباید شرایطی فراهم شود که دانشمندان داخلی از ادامه فعالیت در این حوزه دلسرد شوند و کشور همواره به محصولات خارجی وابسته مانده باشد.
رئیس انجمن ژنتیک به حجم بالای واردات محصولات مرتبط با این فناوری‌ها اشاره کرده و یادآور شد: برآورد من نشان می‌دهد که سالانه نزدیک به ۱۲ میلیون تن از محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی به کشور وارد می‌شود که ارزش آن قریب به هشت میلیارد دلار است. این ارقام باید بر اساس آمار رسمی واردات و تفکیک نوع محصولات مورد بررسی قرار گیرد، اما به هر حال، وابستگی به واردات در این زمینه قابل توجه است و نشان‌دهنده ضرورت تقویت توان تولید داخلی است. اگر در مورد ایمنی یک محصول نگرانی وجود داشته باشد، باید با مدارک و شواهد علمی آن را بررسی کرد. ضمن این که باید پرسید چرا محصول وارداتی مورد استفاده قرار می‌گیرد، در حالی که برای تولید همان محصول در داخل با موانع مواجه هستیم.
ضرورت رعایت ضوابط ایمنی زیستی در توسعه فناوری‌های نوین
محمدی با اشاره به وجود سازوکارهای قانونی برای نظارت بر فعالیت‌های مرتبط با مهندسی ژنتیک در کشور، گفت: در ایران، قانون ایمنی زیستی و شورای ملی ایمنی زیستی وجود دارد و فعالیت‌ها در این حوزه باید بر اساس ضوابط و مقررات انجام گیرد. تأکید من این است که با رعایت پروتکل‌های ایمنی زیستی، باید مسیر توسعه و استفاده از این فناوری‌ها را پیگیری کنیم. نظارت علمی و قانونی بر محصولات و فرایندهای تولید ضروری است، اما این نظارت نباید به موانعی در مسیر پیشرفت علمی و بهره‌برداری از ظرفیت‌های داخلی تبدیل شود.
رئیس انجمن ژنتیک به فناوری‌های جدید در حوزه زیست‌فناوری اشاره کرد و بیان داشت: فناوری‌های مهندسی ژنتیک به‌سرعت در حال توسعه هستند و فناوری‌هایی چون کریسپر نیز امکانات جدیدی برای دستکاری هدفمند ژنوم و انجام تحقیقات پیشرفته فراهم کرده‌اند. کشور دارای محققان و دانشمندان توانمندی است که می‌توانند از فناوری‌های نوین در حیطه‌های مختلف، از جمله پزشکی، دامپزشکی، زیست‌فناوری میکروبی، گیاهی و کشاورزی استفاده کنند. لازم است که ما در عرصه رقابت جهانی عقب نمانیم، بلکه باید شرایط لازم را برای توسعه و به‌کارگیری این دانش در زمینه‌های مختلف فراهم نماییم.
محمدی با تأکید بر اینکه محدود کردن غیرضروری کاربرد فناوری‌ها می‌تواند به منافع ملی آسیب برساند، گفت: هر قدر که با ایجاد موانع غیرضروری، دسترسی به فناوری‌های نوین را محدود سازیم، فرصت‌های توسعه علمی و ارتقاء توان تولید داخلی را از دست خواهیم داد.
وی در تشبیه فناوری به ابزارهای کاربردی در زندگی روزمره، گفت: نمی‌توان به‌طور کلی یک ابزار را بد دانست و از آن پرهیز کرد؛ زیرا شیوه استفاده از آن اهمیت دارد. به‌طور مثال، خودرو می‌تواند در صورت رانندگی نادرست خطرآفرین باشد، اما با استفاده درست، می‌تواند به بهبود زندگی و رفاه جامعه مدد رساند. فناوری‌های نوین نیز باید با شناخت ظرفیت‌ها، ارزیابی ریسک‌ها و رعایت ضوابط علمی و قانونی مورد استفاده قرار گیرند.
محدودیت در رهاسازی محصولات زیست‌فناورانه، انگیزه محققان کشاورزی را کاهش می‌دهد
رئیس انجمن ژنتیک به محدودیت‌های موجود در مسیر توسعه و کاربرد فناوری‌های نوین زیست‌فناوری کشاورزی انتقاد کرد و گفت: با وجود اینکه دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور از توان علمی خوبی برخوردار هستند، اما دشواری‌های موجود در آزمایش‌های میدانی، رهاسازی و تولید محصولات حاصل از این فناوری‌ها می‌تواند انگیزه محققان را کاهش دهد و فاصله میان پژوهش‌های دانشگاهی و کاربرد صنعتی و کشاورزی را بیشتر کند.
وی درباره وضعیت فناوری‌های نوین در زمینه زیست‌فناوری کشاورزی تأکید کرد: به نظر می‌رسد رویکرد کنونی نسبت به برخی فناوری‌های جدید در این حوزه، از جمله محصولات تراریخته، به‌گونه‌ای است که امکان انجام تحقیقات میدانی و رهاسازی محصولات با موانع جدی مواجه می‌شود. در حالی که کشور با چالش‌های گوناگونی در بخش کشاورزی روبروست، لذا برای حل این چالش‌ها باید بیشتر از ظرفیت فناوری‌های نوین بهره‌مند شویم. در چنین شرایطی، انتظار می‌رود توجه به زیست‌فناوری کشاورزی دوچندان شود تا بتوانیم برای مشکلاتی همچون کمبود آب، تغییرات اقلیمی و ارتقای بهره‌وری تولید، راهکارهای علمی ارائه دهیم؛ نه اینکه شرایط به شکلی باشد که استادان، دانشجویان و پژوهشگران فعال در این زمینه بدون انگیزه شوند و به سراغ حوزه‌های دیگر بروند.
رئیس انجمن ژنتیک با تأکید بر اثر محدودیت‌های اجرایی بر انگیزه پژوهشگران، اضافه کرد: یکی از عواملی که منجر به کاهش اشتیاق محققان می‌شود، دشواری‌های موجود در مسیر تبدیل دستاوردهای آزمایشگاهی به محصولات فعال در عرصه کشاورزی است. زمانی که پژوهشگری سال‌ها برای توسعه یک محصول زمان می‌گذارد، اما نمی‌تواند مراحل لازم را برای ارزیابی میدانی و تولید آن طی کند، طبیعی است که به کاهش انگیزه خواهد انجامید.
محمدی ضمن تأکید بر اینکه توسعه یک محصول زیستی صرفاً به انجام آزمایش‌ها در آزمایشگاه محدود نمی‌شود، خاطرنشان کرد: این محصول باید مطابق با پروتکل‌های ایمنی زیستی از مراحل معتبر پیرامون ارزیابی و آزمایش‌های لازم عبور کند و در صورت تأیید، امکان بررسی آن در شرایط واقعی کشاورزی و سپس تولید در مقیاس بزرگ فراهم شود. اگر مسیر پیشرفت یک محصول در این مراحل متوقف شود، بخش قابل توجهی از ظرفیت‌های تحقیقاتی کشور بی‌استفاده خواهد ماند.
وی با تأکید بر توان علمی دانشگاه‌های ایران در این حوزه تصریح کرد: ما از لحاظ ظرفیت تحقیقاتی و قابلیت علمی، نسبت به بسیاری از کشورهای دیگر هیچ کمبودی نداریم و دانشمندان و پژوهشگران ایرانی توان انجام تحقیقات پیشرفته در زمینه زیست‌فناوری را دارند. موضوع مهم، فراهم آوردن امکان تبدیل این توان علمی به فناوری‌های کاربردی و محصولات قابل استفاده است.
این محقق حوزه بیوتکنولوژی با اشاره به تجربیات یک محصول پژوهشی در پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست‌فناوری گفت: در شکل‌گیری یکی از محصولات، مجوزی با هدف فراهم آوردن امکان رهاسازی تحت پروتکل‌های ایمنی زیستی صادر شد، ولی در نهایت مجوز ادامه مسیر داده نشد. چنین تجربیاتی می‌تواند برای پژوهشگری که سال‌ها روی یک محصول کار کرده، ناامیدکننده باشد. حتی رهاسازی محصولات زیست‌فناورانه هم می‌بایست مطابق با ضوابط مشخص انجام شود و می‌تواند به الزامات محصورسازی، نظارت و رعایت پروتکل‌های ایمنی منتهی گردد. بنابراین، موضوع این نیست که محصولات بدون نظارت وارد محیط شوند، بلکه باید مسیر قانونی و علمی روشنی برای ارزیابی ریسک‌ها و امکان استفاده از آنها تعریف شده باشد.
محصولات مقاوم به آفات؛ ظرفیتی برای کاهش مصرف نهاده‌های کشاورزی
محمدی به پتانسیل بالای محصولات مهندسی ژنتیک در افزایش بهره‌وری کشاورزی اشاره کرد و اظهار داشت: غالباً این تصور وجود دارد که کشور در زمینه تولید محصولات دست‌ورزی‌شده ژنتیکی توانمندی خاصی ندارد؛ در حالی که پژوهشگران ایرانی در تولید محصولاتی چون کلزا، گندم و چغندرقند به دستاوردهایی دست یافته‌اند که اگر مراحل قانونی و ارزیابی‌های لازم را طی کند، می‌تواند برای عرصه کشاورزی ارزشمند باشد. به عنوان مثال، برخی ارقام اصلاح‌شده کلزا می‌توانند با نیاز کمتر به آب یا برخی نهاده‌های کشاورزی، عملکرد مناسبی داشته باشند. البته مقادیر این مزایا به ویژگی‌های هر رقم، شرایط محیطی و روش کشت بستگی دارد و باید با نتائج آزمایش‌های معتبر ارزیابی شوند.
رئیس انجمن ژنتیک به تولید محصولات مقاوم به آفات اشاره نموده و خاطرنشان ساخت: در صورت امکان تولید محصولی که در برابر آفت‌های مهم مقاومت داشته باشد، می‌توان از خسارت‌های سنگین به مزارع جلوگیری کرد. در برخی موارد، آفات می‌توانند مقدار مشخصی زیادی از محصول کشاورز را تهدید کنند؛ بنابراین، توسعه ارقام مقاوم می‌تواند از بُعد اقتصادی و تولیدی اهمیت زیادی داشته باشد.
به گفته وی، پژوهشگران حوزه زیست‌فناوری کشاورزی در زمینه تولید چغندرقند مقاوم به آفات نیز فعالیت‌هایی داشته‌اند. اگر محصول با چنین ویژگی‌هایی پس از گذر از مراحل علمی و قانونی تأیید شود، می‌تواند به کشاورزان در کاهش خسارت و افزایش پایداری در تولید کمک کند. از این رو، فراهم کردن مسیر ارزیابی و استفاده از نتایج پژوهشی اهمیت اساسی دارد.
محمدی با انتقاد از موانع موجود در مسیر کاربردی شدن برخی تحقیقات گفت: وقتی دسترسی به دستاوردهای پژوهشی ممکن نشود، هم کشاورز از مزایای فناوری محروم خواهد شد و هم محققان انگیزه خود را از دست می‌دهند. در این صورت، وابستگی کشور به فناوری‌ها و محصولات خارجی نیز افزایش می‌یابد. اگر روند کاهش انگیزه پژوهشگران و محدودیت‌های کاربرد فناوری ادامه یابد، ممکن است فعالیت‌های پژوهشی و تولید مقالات علمی در این حوزه نیز تحت تأثیر قرار گیرد. جبران هرگونه عقب‌ماندگی در یک حوزه فناورانه نیاز به زمان و سرمایه‌گذاری کلان دارد و ممکن است سال‌ها تلاش لازم باشد تا عواقب دوره رکود جبران گردد.
رئیس انجمن ژنتیک با تأکید بر ضرورت توجه به ظرفیت‌های زیست‌فناوری در شرایط تغییرات اقلیمی و کمبود منابع آب، بیان کرد: کشور با چالش‌هایی همچون کم‌آبی و تغییرات زیست‌محیطی مواجه است و باید برای مقابله با این چالش‌ها از ظرفیت‌های علمی و فناورانه موجود بهره گرفت. توسعه محصولاتی متناسب با شرایط محیطی، افزایش مقاومت در برابر آفات و بیماری‌ها و بهبود بازدهی منابع می‌تواند بخشی از راهکارهای مقابله با این مشکلات باشد. برای بهره‌برداری از توان علمی کشور، نیاز است ارتباط مؤثرتری میان پژوهش‌های دانشگاهی، ارزیابی‌های ایمنی‌زیستی و امکان استفاده از محصولات در کشاورزی برقرار شود تا محققان دستاوردهای خود را در چارچوب ضوابط قانونی به مرحله کاربرد رسانده و کشاورزان نیز از نتایج تحقیقات داخلی بهره‌مند شوند.
انتهای پیام
نظرات کاربران