تغییرات اقلیمی، درگیری‌ها و اپیدمی‌های واگیردار؛ سه عامل تهدیدکننده امنیت غذایی جهانی
به نقل از ایسنا، غذا یکی از نیازهای بنیادین انسان و عنصری حیاتی برای سلامتی، رفاه اجتماعی و رشد پایدار است. اما تأمین امنیت غذایی به‌تنهایی با تولید محصولات کشاورزی یا موجود بودن مواد غذایی در بازار تعریف نمی‌شود. امنیت غذایی هنگامی محقق می‌گردد که تمامی افراد، در تمامی زمان‌ها، به مقدار کافی، غذاهای سالم، مغذی و سازگار با نیازهای خود دسترسی داشته باشند؛ دسترسی‌ای که به سادگی نباید تحت تأثیر نوسانات اقتصادی، افزایش قیمت‌ها، بحران‌های سیاسی یا اختلال در زنجیره تأمین قرار گیرد.
روز جهانی غذا که هر ساله در تاریخ ۱۶ اکتبر، معادل با ۲۴ مهرماه گرامی داشته می‌شود، زمان مناسبی برای پرداختن به چالش‌ها در نظام‌های غذایی و بررسی راه‌حل‌های پیشنهادی برای مقابله با فقر غذایی و امنیت غذایی می‌باشد. این موضوع در عصر حاضر، با توجه به افزایش اثرات تغییر اقلیم، محدودیت‌های منابع آب و خاک، جنگ‌ها و نوسان قیمت مواد غذایی، به ابعادی پیچیده‌تر تبدیل شده است.
در این وضعیت، ارزیابی امنیت غذایی کشورها نیازمند معیارهایی فراتر از صرف اندازه تولید و میزان واردات است؛ شامل توان اقتصادی خانوارها برای تهیه غذاهای کافی و مغذی، سلامت مواد غذایی، پایداری زنجیره تأمین و قابلیت نظام کشاورزی برای وفق دادن خود با تغییرات اقلیمی. در ایران، توجه همزمان به الگوی کشت، منابع آبی، کیفیت محصولات و توان خرید مردم، برای دستیابی به امنیت غذایی پایدار بسیار حائز اهمیت است.
امنیت غذایی تنها به تولید غذا محدود نمی‌شود
اسکندر زند، استاد مهندسی کشاورزی در مؤسسه تحقیقات گیاه‌پزشکی کشور و رئیس سابق سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، به‌مناسبت روز جهانی غذا (۲۴ مهر) در گفت‌وگویی با ایسنا بر نقش حیاتی غذا در زندگی بشر و اهمیت امنیت غذایی تأکید کرد و گفت: تغییر اقلیم، جنگ‌ها و بیماری‌های واگیر از جمله مهمترین عواملی هستند که بر امنیت غذایی جهانی تأثیر می‌گذارند و با توجه به تشدید این چالش‌ها، استفاده از فناوری‌های نوین کشاورزی و ایجاد بسترهای حمایتی برای توسعه آنها ضروری‌تر می‌شود.
زند با ذکر اهمیت غذا به‌عنوان یکی از نیازهای حیاتی انسان یادآور شد: بر اساس نظریه مزلو، نیازهای فیزیولوژیک مانند غذا، آب و هوا در پایین‌ترین سطح هرم نیازها قرار دارند و سپس نیازهای مرتبط با امنیت و سایر نیازهای انسانی مطرح می‌شوند.
وی ادامه داد: در فرهنگ ما نیز بر اهمیت نان و تأمین نیاز روزانه تأکید شده است؛ زیرا بدن انسان برای ادامه زندگی و انجام فعالیت‌های مختلف به انرژی نیاز داشته و این انرژی از طریق غذا تأمین می‌شود. از این‌رو، اولین ضرورت تأمین غذای کافی برای مردم است تا حیات و فعالیت‌های شخصی و اجتماعی ادامه یابد.
این استاد مهندسی کشاورزی با اشاره به اهمیت دسترسی مردم به غذای کافی و مناسب تصریح کرد: تلاش نظام‌های تأمین غذا باید بر این متمرکز شود که غذای کافی و متناسب با نیاز مردم در دسترس آنها قرار گیرد؛ چراکه غذا یکی از نیازهای اساسی انسان است و تأمین آن مقدمه‌ای برای ادامه حیات و سایر فعالیت‌ها است.
زند به تأثیر فناوری بر تولید محصولات کشاورزی پرداخت و افزود: در دوران‌های مختلف، افزایش سطح زیر کشت یکی از راه‌های اصلی افزایش تولید غذا بود، اما این ظرفیت به مرور زمان با محدودیت‌هایی مواجه شد. در این شرایط، فناوری‌های کشاورزی به کمک تولید آمدند و امکان افزایش بهره‌وری و تولید را مهیا کردند.
وی همچنین از انقلاب سبز به عنوان یک نمونه بارز تأثیر فناوری بر تولید کشاورزی یاد کرد که با استفاده از روش‌ها و فناوری‌های نوین، زمینه را برای افزایش تولید فراهم ساخت. تجربه این تحول نشان می‌دهد که توسعه فناوری می‌تواند در پاسخ‌گویی به نیازهای غذایی جوامع نقش چشم‌گیری ایفا کند.
تغییر اقلیم، جنگ و بیماری‌های واگیر؛ تهدیدهای امنیت غذایی
رئیس سابق سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی به عوامل مؤثر بر امنیت غذایی جهان اشاره کرده و گفت: سه عامل کلیدی که در چند دهه اخیر بر امنیت غذایی تأثیر گذاشته‌اند، «تغییر اقلیم»، «جنگ‌ها» و «بیماری‌های واگیر» هستند. این عوامل می‌توانند تولید محصولات کشاورزی، زنجیره تأمین غذا و دسترسی جوامع به غذاها را به خطر اندازند.
وی درباره پیامدهای جنگ اوکراین و سایر درگیری‌های نظامی افزود: آثار جنگ‌ها بر تأمین مواد غذایی و مبادلات مرتبط با آن مشهود است و کشورها در زمان درگیری با چالش‌هایی در زمینه تولید، تأمین و انتقال مواد غذایی مواجه هستند.
زند همچنین بر تأثیر تغییر اقلیم بر کشاورزی تأکید کرد و گفت: افزایش دما، تغییر الگوهای بارش و شدت پدیده‌های جوی افراطی از جمله عواملی هستند که بر تولید محصولات کشاورزی تأثیر می‌گذارند. کشور ما نیز از این تحولات تحت تأثیر قرار می‌گیرد و باید برای پیامدهای آنها در بخش کشاورزی آمادگی داشته باشیم. افزایش دما می‌تواند موجب کاهش عملکرد محصولات کشاورزی شود و میزان این کاهش به نوع محصول، شرایط اقلیمی، مرحله رشد گیاه و عوامل مدیریتی بستگی دارد. لذا نمی‌توان بدون در نظر گرفتن این عوامل، اثر یکسانی برای افزایش دما بر تمامی محصولات لحاظ کرد.
ضرورت آماده‌سازی برای بهره‌برداری از فناوری‌های نوین زیستی
این محقق حوزه کشاورزی به روند توسعه فناوری‌های زیستی اشاره و گفت: زیست‌فناوری یکی از زمینه‌هایی است که می‌تواند در توسعه محصولات کشاورزی و پاسخ به چالش‌های تولید غذا مؤثر باشد. فناوری‌های مرتبط با مهندسی ژنتیک و ویرایش ژنوم نیز در حال پیشرفت هستند و روش‌های جدیدی برای ایجاد ویژگی‌های مطلوب در گیاهان فراهم می‌آورند.
وی افزود: فناوری تراریخته یکی از روش‌های مهم مهندسی ژنتیک در کشاورزی است، اما فناوری‌های زیستی شامل روش‌های دیگری نیز می‌شوند. ویرایش ژنوم نیز از جمله فناوری‌هایی است که در حال گسترش است و می‌تواند در اصلاح ویژگی‌های گیاهان نقش داشته باشد.
زند با اشاره به پیشرفت مداوم فناوری‌ها یادآور شد: صرف‌نظر از اینکه در گذشته چه میزان از فناوری تراریخته استفاده کرده‌ایم، باید برای تحولات جدید در حوزه زیست‌فناوری و ویرایش ژنوم آماده شده و ظرفیت لازم برای استفاده از این فناوری‌ها را فراهم کنیم.
رئیس سابق سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی با توجه به وضعیت علمی کشور در این حیطه گفت: به نظر می‌رسد از نظر ظرفیت‌های تحقیقاتی و نیروی انسانی متخصص، با مشکلات جدی مواجه نیستیم و دانشگاه‌ها و محققان کشور توانایی علمی کافی برای فعالیت در این زمینه را دارند. توسعه فناوری فقط به انجام تحقیقات محدود نمی‌شود، بلکه انتقال دستاوردهای علمی به جامعه و پذیرش آنها نیز از اهمیت زیادی برخوردار است. اگر بسترهای حمایتی لازم در جامعه فراهم شود، امکان توسعه این ظرفیت‌ها و نزدیک شدن به پیشرفت‌های جهانی وجود خواهد داشت؛ اما در صورت عدم فراهم شدن این شرایط، احتمال عقب‌ماندگی کشور از روند تحولات فناوری افزایش می‌یابد.
زند دستاوردهای جهانی در تولید و مصرف غذا را مورد تأکید قرار داد و گفت: به‌طور کلی، حجم تولید غذا در سطح جهانی بالاست و برآوردها نشان می‌دهد سالانه حدود ۹ میلیارد تن غذا تولید می‌شود. ولی وجود این میزان تولید به معنای دسترسی عادلانه همه مردم به غذا نیست. توزیع جغرافیایی غذا و نحوه دسترسی مردم به آن نابرابر است؛ به‌طوری که در برخی مناطق مصرف به میزان نیاز فراتر رفته و در جاهای دیگر معضل کمبود غذا و ناامنی غذایی وجود دارد. از این رو، مسئله امنیت غذایی فقط به مقدار تولید محدود نمی‌شود، بلکه توزیع صحیح و امکان دسترسی افراد به غذای کافی نیز بسیار حایز اهمیت است.
این استاد مهندسی کشاورزی تأکید کرد: براساس آمارهای ارائه شده، هنوز حدود ۷۸۰ میلیون نفر در جهان با ناامنی غذایی دست و پنجه نرم می‌کنند. این وضعیت نشان می‌دهد که صرفاً افزایش تولید به مسئله غذا پاسخ نمی‌دهد و نیازمند توجه به ابعاد توزیعی، اقتصادی و اجتماعی دسترسی به مواد غذایی هستیم.
این استاد پژوهشگاه گیاه‌پزشکی کشور ابعاد مختلف امنیت غذایی را تشریح کرده و دسترسی اقتصادی به غذا و تاب‌آوری در برابر تکانه‌های اقتصادی را از چالش‌های اصلی کشور در این حوزه عنوان کرد و بر ضرورت سازگاری الگوی کشت با شرایط اقلیمی ایران تأکید نمود.
زند تصریح کرد که صرف تولید غذا به معنای تأمین امنیت غذایی نیست؛ ممکن است غذا تولید شود، ولی به دست مصرف‌کننده نرسد یا قیمت آن به حدی بالا باشد که بخش اعظمی از مردم توان خرید آن را نداشته باشند. برآوردها حاکی از این است که تأمین غذای نسبتاً سالم برای هر فرد در سطح جهانی به حدود ۳.۵ دلار در روز نیاز دارد؛ در حالی که بخش بزرگی از افراد این درآمد را ندارند و با ناامنی غذایی مواجه هستند.
وی همچنین به این نکته اشاره کرد که مسئله عدالت در دسترسی به غذا یکی از چالش‌های اساسی جهانی است، افزود: امنیت غذایی فقط به مقدار تولید و موجود بودن مواد غذایی محدود نمی‌شود، بلکه باید امکان دسترسی مردم به غذا نیز فراهم گردد.
استاد پژوهشگاه گیاه‌پزشکی کشور در تشریح ابعاد مختلف امنیت غذایی عنوان کرد: یکی از ارکان این مفهوم، موجود بودن غذا است؛ اما در کنار آن، دسترسی فیزیکی و اقتصادی به مواد غذایی نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. به عبارت دیگر، غذا باید در دسترس مردم باشد و خانوارها بتوانند هزینه تأمین آن را تأمین کنند.
زند ادامه داد: در شرایط مطلوب، سهم هزینه غذا از درآمد خانوار نباید بیشتر از ۱۵ تا ۲۰ درصد باشد؛ اما با توجه به سطح درآمدها و افزایش قیمت‌ها، برخی از دهک‌های درآمدی جامعه بخش زیادی از درآمد خود را به تأمین غذا اختصاص می‌دهند. در این وضعیت، دسترسی اقتصادی این گروه‌ها به مواد غذایی دچار مشکل شده و آسیب‌پذیری آنان افزایش می‌یابد.
وی همچنین به بُعد دیگری از امنیت غذایی اشاره کرده و گفت: سلامت غذا نیز از ارکان مهم این مفهوم است. ممکن است افراد به مواد غذایی دسترسی داشته باشند، اما قادر به خرید غذای مغذی نباشند؛ همچنین ممکن است فرد امکان تهیه غذای مغذی را داشته باشد، اما دسترسی به موارد سالم برای او دشوار باشد. به همین دلیل، تنها تأمین کالری مورد نیاز به تنهایی برای تحقق امنیت غذایی کافی نیست و کیفیت و سلامت مواد غذایی نیز باید مد نظر قرار گیرد.
تاب‌آوری غذایی در برابر شوک‌های اقتصادی و سیاسی
زند پایداری و تاب‌آوری را از دیگر ارکان امنیت غذایی دانسته و ادامه داد: نظام تأمین غذا باید به گونه‌ای طراحی شود که در برابر تکانه‌های سیاسی و اقتصادی آسیب‌پذیری کمتری داشته باشد و قیمت مواد غذایی تحت فشار شوک‌های اقتصادی با نوسانات شدید مواجه نشود.
وی با بیان اینکه امنیت غذایی از ابعاد مختلف تأسیس شده است، خاطرنشان کرد: موجود بودن غذا، دسترسی به آن، سلامت و کیفیت مواد غذایی، و پایداری و تاب‌آوری نظام غذایی، ارکان اصلی هستند که باید به طور همزمان مورد توجه قرار گیرند. اگر هر یک از این ابعاد با بحرانی مواجه شوند، امنیت غذایی تحت تأثیر منفی قرار می‌گیرد. در ایران، دسترسی اقتصادی به غذا و تاب‌آوری در برابر شوک‌های اقتصادی از بخش‌های آسیب‌پذیر امنیت غذایی محسوب می‌شوند. برخی خانوارها به دلیل سهم بالای هزینه غذا در سبد هزینه‌های خود، در برابر افزایش قیمت‌ها آسیب‌پذیرتر هستند.
این استاد حوزه کشاورزی همچنین بر ضرورت توجه بیشتر به سلامت مواد غذایی تأکید و گفت: سلامت محصولات دامی، نظارت‌های دامپزشکی و سلامت مواد غذایی بسته‌بندی‌شده از جمله مواردی هستند که باید با جدیت بیشتری پیگیری شوند. در این زمینه، برقراری و اجرای برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در برنامه هفتم توسعه نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
زند به نقش تنوع محصولات کشاورزی در تأمین امنیت غذایی اشاره کرد و گفت: کشور دارای تنوع اقلیمی و به تبع آن ظرفیت تولید محصولات کشاورزی مختلف است؛ بنابراین، مسئله کلیدی صرفاً تنوع محصولات نیست، بلکه باید الگوی تولید و کشت با شرایط اقلیمی کشور همخوانی داشته باشد.
وی با اشاره به تغییر در الگوی مصرف غذایی نسبت به گذشته، گفت: ترکیب سبد غذایی امروزی نسبت به حدود ۴۰ سال گذشته به سمت مصرف بیشتر محصولات آب‌بر تغییر یافته است. ضمن اینکه برخی از محصولاتی که در کشور کشت می‌شوند نیز به آب زیادی احتیاج دارند؛ به همین دلیل، انتخاب الگوی کشت متناسب با منابع آبی و شرایط اقلیمی، موضوعی حیاتی در برنامه‌ریزی کشاورزی و تأمین امنیت غذایی به شمار می‌رود. به منظور تقویت امنیت غذایی، لازم است هم الگوی تولید و کشت و هم الگوی مصرف با واقعیت‌های اقلیمی و محدودیت‌های منابع کشور توافق داشته باشند.
انتهای پیام